پێکەوە بینینی دەقەکانی فیشینگ: ڕێبەرێکی سمیشینگ بۆ هەرزەکاران و خێزان
مۆبایلەکەت زەق دەبێتەوە. "پارسێلەکەت هەڵگیراوە. ئێستا پارەیەکی کەم بدە." یان: "ئێمە سەرنجمان دا چوونەژوورەوە بۆ ئەکاونتەکەت. لێرە پەنجە بنێ بۆ ئەوەی پارێزراو بێت." پەیامەکانی وەک ئەمانە پێیان دەوترێت دەقی فیشینگ , یان سمیشنگ (SMS + phishing). فێڵبازەکان بە یەکجار بۆ زۆر کەس دەیاننێرن و هیوادارن چەند کەسێک پێش بیرکردنەوە کاردانەوەیان هەبێت.
هەواڵە خۆشەکە ئەوەیە کە ئەم پەیامانە نەخشەکان پەیڕەو دەکەن. کاتێک نەخشەکانت زانی، دەتوانیت بە خێرایی دەستنیشانیان بکەیت، وە زیاتر یارمەتیدەرە کاتێک لەگەڵ هاوڕێ و خێزانەکەت پێکەوە پشکنینیان بۆ دەکەیت.
بۆچی دەقەکان هەست بە متمانەپێکراوتر دەکەن لەوەی کە هەن
ئێمە مەیلی ئەوەمان هەیە دەقەکان بە خێرایی بخوێنینەوە و زیاتر متمانەمان پێیان هەیە لە ئیمەیڵەکان. فێڵبازەکان ئەمە دەزانن. هەروەها دەتوانن ناوی نێرەرەکە ساختە بکەن، بۆیە تەنانەت ڕەنگە نامەیەکی ساختە لەناو هەمان تەوەرەدا دەربکەوێت کە نامەیەکی ڕاستەقینەی بانکەکەت یان کۆمپانیای گەیاندنەکەتە. ناوێکی ئاشنا دەرکەوت بەڵگە نییە.
نیشانە باوەکانی ئاگادارکردنەوە
- بەپەلە یان هەڕەشە: "لە ماوەی ٢٤ کاتژمێردا مامەڵە بکە یان ئەکاونتەکەت دادەخرێت."
- بابەتگەلێکی چاوەڕوان نەکراو: پارسێلێک کە داوات نەکردبێت، خەڵاتێک کە داخڵت نەکردووە، غەرامەیەک کە نایناسیتەوە.
- بەستەرە سەیرەکان: بەستەرە کورتکراوەکان، ناوی براندەکان بە هەڵە نووسراون، یان وشەی زیادە لە ناونیشانی وێبەکەدا.
- داواکاری کۆد یان وشەی نهێنی: کۆمپانیایەکی ڕاستەقینە داوای کۆدێکی پشتڕاستکردنەوەت لێناکات.
- ژمارەیەکی نەناسراو کە بانگەشەی خێزانیی دەکەن: "سڵاو، ئەوە منم، مۆبایلێکی نوێم دەستکەوتووە. دەتوانی پارە بنێری؟"
- وشەی نامۆ: ڕێزمانی نائاسایی، سڵاوێکی گشتی، یان پەیامێک کە ناوی تۆی تێدا نەبێت.
ڕۆتینی وەستان، پشکنین، پرسیارکردن
- وچان. پەنجە مەکە، وەڵام مەدەرەوە و پەیوەندی بەو ژمارەیەی ناو نامەکەوە مەکە. بەپەلە ئامرازی سەرەکی فێڵبازە، بۆیە خاو بکەرەوە.
- پشکنین. ئەپی فەرمی بکەرەوە یان خۆت ناونیشانی ماڵپەڕی کۆمپانیاکە بنووسە. ئەگەر کێشەیەکی ڕاستەقینە لە ئەکاونتێک یان گەیاندنێکدا هەبێت، ئەوا لەوێ دەردەکەوێت.
- پرسیارکردن. پەیامەکە پیشانی دایک و باوک، سەرپەرشتیار، مامۆستا یان هاوڕێیەکت بدە. زۆرجار جووتە چاوی دووەم ئەو شتە دەبینێت کە لەدەستت داوە.
بیکە بە خوویەکی خێزانی
دەقەکانی فێڵکردن گەورەکان و هەرزەکاران بە هەمان شێوە دەکەنە ئامانج، بۆیە سەلامەتی باشترین کاریگەری دەبێت وەک هەوڵێکی هاوبەش. ئەم بیرۆکانە تاقی بکەرەوە:
- لەسەر یاسایەکی "سەرەتا پیشانم بدە" ڕێکبکەون: هەر کەسێک لە خێزانەکەدا دەتوانێت دەقێکی گوماناوی هاوبەش بکات بەبێ ئەوەی حوکم بدرێت یان تاوانبار بکرێت.
- وشەیەکی کۆدی خێزان بۆ حاڵەتە فریاگوزاریەکان دابنێ . ئەگەر کەسێک "لە ژمارەیەکی نوێوە" نامەیەکی بۆ نارد و داوای پارەی کرد، دەتوانیت داوای وشەی کۆدەکە بکەیت.
- نموونە بڵاوبکەرەوە: کاتێک یەکێک لە ئێوە دەقێکی فێڵبازی بەدەست دەهێنێت، وێنەی شاشەی بگرن و لە ڕێگەی نیشانەکانی ئاگادارکردنەوە قسە بکەن.
- ئامێرەکان بە نوێکردنەوە بهێڵەرەوە و هەڵبژاردەکانی فلتەرکردنی سپام لە ئەپی نامە ناردن و ڕێکخستنەکانی مۆبایلەکەتدا دابگیرسێنە.
چی بکەیت ئەگەر پێشتر لێت داوە
تووشی شڵەژان مەبە. زۆر کەس دەگیرێن و نواندن بە خێرایی جیاوازییەکی ڕاستەقینە دروست دەکات.
- یەکسەر بە کەسێکی گەورەی متمانەپێکراو بڵێ.
- ئەگەر پاسۆردت داخڵ کرد، لە سایتی ڕاستەقینە و لە هەر ئەکاونتێکی تر کە هەمان ئەکاونت بەکاردەهێنێت بیگۆڕە.
- لەو شوێنانەی کە بەردەستە ڕەسەنایەتی دوو فاکتەری دابگیرسێنە.
- ئەگەر وردەکارییەکانی پارەدان یان بانکیتان هاوبەش کردووە، بە بەکارهێنانی ژمارەی کارتی فەرمی یان ماڵپەڕەکە پەیوەندی بە بانکی یان دابینکەری کارتەکەوە بکەن.
- سکانێکی ئاسایش بە ئامرازێکی متمانەپێکراو ئەنجام بدە و پشکنین بۆ ئەو ئەپانە بکە کە نایانناسیتەوە.
ڕاپۆرت و بلۆک
نێرەرەکە بلۆک بکە، پاشان نامەکە ڕاپۆرت بکە. لە زۆرێک لە وڵاتان، لەوانەش ئەمریکا و بەریتانیا، دەتوانیت دەقی فێڵبازی بنێری بۆ 7726 (ئیملای SPAM) بۆ ئەوەی دابینکەری مۆبایلەکەت بتوانێت لێکۆڵینەوە بکات. هەروەها ڕەنگە ئەپی نامە ناردنی مۆبایلەکەت بژاردەی "ڕاپۆرتی شتە خراپەکان"ی هەبێت. هەروەها خزمەتگوزاری ڕاپۆرتکردنی نیشتمانی خۆت بەکاربهێنە، بۆ نموونە FTC لە ئەمریکا یان Action Fraud لە بەریتانیا. پاشان نامەکە بسڕەوە.
لە کوێ زیاتر بزانیت
بۆ ڕێنمایی و ڕاپۆرتکردنی فەرمی، سەردانی consumer.ftc.gov و reportfraud.ftc.gov (ئەمریکا)، یان ncsc.gov.uk (شانشینی یەکگرتوو) بکەن، کە چۆنیەتی دەستنیشانکردن و ڕاپۆرتکردنی پەیامی فێڵکردن ڕوون دەکاتەوە. هەروەها زۆرێک لەو ڕێکخراوانە لە کەناڵە فەرمییەکانیان لە یوتیوب ڤیدیۆی کورتە ڕوونکردنەوە بڵاودەکەنەوە. لەوێدا بەدوای ناوی ڕێکخراوەکەدا بگەڕێ و پێش سەیرکردنی کەناڵەکە پشتڕاستکراوەتەوە یان نا.
بیرهاتنەوە
نامەیەک نابێتە جێی متمانە چونکە پیشەیی دەردەکەوێت یان دەگاتە مۆبایلەکەت. کاتێک دەقێک پاڵت پێدەنێت بۆ پەلەکردن، کۆدێک هاوبەش بکە یان پەنجە بنێ بە بەستەرێک، بوەستە، لە ڕێگەی ڕێگایەکی فەرمیەوە پشکنین بکە و پرسیار لە کەسێک بکە کە متمانەت پێی هەیە. بینینی فێڵەکان پێکەوە هەمووان سەلامەتتر دەهێڵێتەوە.