وەڵامی پێشێلکردنی زانیاری: پێویستە هەرزەکاران چی بکەن کاتێک زانیارییەکانیان دزەپێدەکەن
دەتوانیت وشەی نهێنی بەهێزت هەبێت، پێش ئەوەی کلیک بکەیت بیربکەیتەوە و هێشتا زانیارییەکانت دزەپێبکەن. ئەوەش کاتێک ڕوودەدات کە ماڵپەڕێک، ئەپێک یان یارییەک کە بەکاریدەهێنیت هاک بکرێت و ئەو زانیاریانەی کە هەڵیگرتووە دەدزرێت. ئەمەش پێی دەوترێت پێشێلکردنی داتا . خەتای تۆ نییە، بەڵام ئەوەی لە داهاتوودا دەیکەیت گرنگە.
چ جۆرە زانیارییەک دەتوانێت دزە بکات؟
پەیوەستە بە خزمەتگوزارییەکە. پێشێلکارییەک لەوانەیە هەندێک یان هەموو ئەمانە ئاشکرا بکات:
- ناونیشانی ئیمەیڵ و ناوی بەکارهێنەرەکەت
- پاسۆردەکەت، هەندێک جار تێکەڵاو بوو و هەندێک جار نا
- بەرواری لەدایکبوونت، ژمارەی تەلەفۆن یان ناونیشانی ماڵەکەت
- مێژووی کڕین یان پەیامەکان
پاسۆرد و ئیمەیڵ زۆرترین بەپەلەیە، چونکە تاوانباران لەسەر ئەکاونتەکانی تر تاقییان دەکەنەوە. ئەمەش پێی دەوترێت پڕکردنەوەی بڕوانامە . ئەگەر لە چەند شوێنێکدا یەک وشەی نهێنی بەکاربهێنیتەوە، یەک پێشێلکاری دەتوانێت هەموویان بکاتەوە.
چۆن ڕەنگە بزانیت
هەندێک جار کۆمپانیاکە ئیمەیڵت بۆ دەنێرێت. هەندێک جار وێبگەڕێک یان بەڕێوەبەری وشەی نهێنی ئاگادارت دەکاتەوە کە وشەی نهێنی پاشەکەوتکراو لە دزەکردنێکدا دەرکەوتووە. هەروەها دەتوانیت ناونیشانی ئیمەیڵەکەت لە Have I Been Pwned (haveibeenpwned.com) بپشکنیت، کە سایتێکی ناسراوە بۆ پشکنینی پێشێلکاری بێبەرامبەر کە لەلایەن توێژەری ئاسایش ترۆی هانتەوە بەڕێوەدەبرێت. تەنها ناونیشانی ئیمەیڵەکەت بنووسە. پشکنەری پێشێلکاری ڕاستەقینە هەرگیز داوای وشەی نهێنی تۆ ناکات.
ئاگاداری ئاگادارکردنەوەی ساختەی پێشێلکاری بن
فێڵبازەکان بیرۆکەی هۆشداری پێشێلکاری کۆپی دەکەن. نامەیەک کە دەڵێت "ئەکاونتەکەت هاک کرا، ئێستا لێرە بچۆرە ژوورەوە!" لەوانەیە هێرشی ڕاستەقینە بێت. پێش ئەوەی مامەڵە بکەیت:
- کلیک لەسەر بەستەرەکانی ناو نامەکە مەکە.
- ئەپی فەرمی بکەرەوە یان خۆت ناونیشانی ماڵپەڕەکە بنووسە.
- بزانە کە ئایا هەمان ئاگاداری لە ڕێکخستنەکانی ئەکاونتەکەتدا دەردەکەوێت یان نا.
- ئەگەر دڵنیا نیت لە دایک و باوک، سەرپەرشتیار یان مامۆستا بپرسە.
پلانی کارکردنی ٦ هەنگاوی خۆت
- وشەی نهێنی لەسەر ئەکاونتی کاریگەر بگۆڕە. دەستەواژەیەکی تێپەڕ و ناوازە بەکاربهێنە کە لە هیچ شوێنێکی تر بەکاری نەهێناوە.
- گۆڕینی وشەی نهێنی دووبارە بەکارهێنراو. ئەگەر وشەی نهێنی دزەپێکراو لە ئەکاونتەکانی تردا بەکارهات، ئەوانیش بگۆڕە. لە ئیمەیڵەکەتەوە دەست پێ بکە، پاشان ئەکاونتی قوتابخانە و یاری و سۆشیال میدیا.
- ڕەسەنایەتی دوو فاکتەری داگیرسێنە. تەنانەت ئەگەر کەسێک پاسۆردەکەت هەبێت، بەبێ هەنگاوی دووەمی تۆ دەواسرێت. ئەپی ڕەسەنایەتی بەهێزترە لە نامەی کورت لەو شوێنانەی کە بەردەستە.
- وردەکارییەکانی چاکبوونەوەت بزانە. دڵنیابە کە ئیمەیڵ و ژمارەی تەلەفۆنی پاشەکەوتکردن لەسەر ئەکاونتەکانت هێشتا هی تۆیە. بەدوای ئامێرە نامۆکانی چوونەژوورەوەدا بگەڕێ و بچنە دەرەوە.
- پێداچوونەوە بە چالاکییەکانی ئەم دواییە بکە. بەدوای ئەو کڕینانەدا بگەڕێ، کە نامەکانت نەناردووە، یان ڕێکخستنەکانت گۆڕیوە. ئەگەر یەکێکیان دۆزیەوە، ڕاپۆرتیان بکە بۆ خزمەتگوزارییەکە.
- بە کەسێکی گەورەی متمانەپێکراو بڵێ. ئەمە گرنگە بە تایبەتی ئەگەر وردەکارییەکانی پارەدان، ناونیشانەکەت یان زانیارییەکانی قوتابخانەکەت بەشدار بووبێت. گەورەکان دەتوانن یارمەتیت بدەن پەیوەندی بە کۆمپانیا یان تیمی ئایتی قوتابخانەوە بکەن.
چاوەڕوانی فێڵەکانی بەدواداچوون بکەن
دوای پێشێلکارییەک، تاوانباران ڕەنگە وردەکارییە دزەپێکراوەکان بەکاربهێنن بۆ ئەوەی پەیامەکان وا دەربکەون کە باوەڕپێکراو بن. لەوانەیە ناوی ڕاستەقینەی تۆ، ناوی بەکارهێنەر یان ناوی ئەو خزمەتگوزارییە بەکاربهێنن کە تۆ بەکاری دەهێنیت. وریایەکی زیاتر بە:
- ئیمەیڵ یان نووسراوەکان کە داوای "دڵنیاکردنەوەی" ئەکاونتەکەت دەکەن
- ئەو پەیامانەی کە قەرەبووکردنەوە یان شتومەکی بێبەرامبەر پێشکەش دەکەن
- پەیوەندییەکانی کەسێک کە بانگەشەی پشتگیری دەکات
- هەرکەسێک فشارت لەسەر بکات دەستبەجێ مامەڵە بکەیت
هەبوونی وردەکاری کەسی پەیامێک ناکاتە شەرعی. بوەستە، لە ڕێگەی کەناڵە فەرمییەکانەوە پشکنین بکە، و کۆدەکان هاوبەش مەکە. کۆمپانیایەکی ڕاستەقینە داوای پاسۆرد و کۆدی چوونەژوورەوەت ناکات.
جارێکی تر زیانەکان کەم بکەرەوە
ناتوانیت ڕێگری لە هەموو پێشێلکارییەک بکەیت، بەڵام دەتوانیت هەریەکەیان کەمتر زیانبەخش بکەیت:
- بۆ هەر ئەکاونتێک وشەی نهێنی جیاواز بەکاربهێنە. بەڕێوەبەری وشەی نهێنی ئەمە ئاسانتر دەکات.
- کەمتر بڵاوی بکەنەوە. ئەگەر سایتێک پێویستی بە ڕۆژی لەدایکبوونی ڕاستەقینەی تۆ، ژمارەی تەلەفۆن یان ناونیشانی تۆ نییە، بپرسە ئایا دەتوانیت ئەو بوارانە بەجێبهێڵیت یان پێویستە کەسێکی گەورەساڵ بڕیار بدات.
- ئەو ئەکاونتانە بسڕەوە کە چیتر بەکاریان ناهێنیت. ئەکاونتە لەبیرکراوەکانی کۆن هێشتا دەتوانن داتاکانتان هەڵبگرن.
- ئیمەیڵی جیاواز بەکاربهێنە. یەکێکیان بۆ قوتابخانە و ئەکاونتە گرنگەکان هەڵبگرە، یەکێکی تریش بۆ یاری و دوکان و ناو تۆمارکردن.
- ئامێرەکان بە نوێکردنەوە بهێڵەرەوە. نوێکردنەوەکان ئەو لاوازییانە چارەسەر دەکەن کە تاوانباران دەیقۆزنەوە.
لیستی پشکنینی خێرا
- ئایا لە ڕێگەی سەرچاوەیەکی فەرمیەوە ئاگاداری پێشێلکارییەکەم پشکنی؟
- ئایا پاسۆردەکەم گۆڕیوە لە هەموو شوێنێک بەکارهاتووە؟
- ئایا ڕەسەنایەتی دوو فاکتەری داگیرساوە؟
- ئایا ئیمەیڵ و ژمارەی تەلەفۆنی چاکبوونەوەم ڕاستە؟
- ئایا دەزانم داوای یارمەتی لە کێ بکەم؟
پێشێلکردنی داتا هەست بە سترێس دەکات، بەڵام وەڵامدانەوەی ئارام کاردەکات. وشەی نهێنی بگۆڕە، قوفڵی دووەم زیاد بکە، چاودێری نامەی فێڵباز بکە و داوای پشتگیری بکە کاتێک پێویستت پێی بوو. خێرا مامەڵەکردن دەتوانێت دزەپێکردنێکی نیگەرانکەر بکاتە کێشەیەک کە لەژێر کۆنتڕۆڵدایە.