پشتگیری: پلانی سادەی هەرزەکارێک بۆ ئەوەی هەرگیز وێنە یان ئەرکی ماڵەوە لەدەست نەدات
زۆربەی خەڵک تەنها دوای ئەوەی شتێک بە هەڵەدا دەچێت بیر لە باکئەپ دەکەنەوە: مۆبایلێک لە دەریاچەیەکدا دەکەوێتە خوارەوە، شەوی پێش وادەی دیاریکراو لاپتۆپێک دەمرێت، یان فایلێک لەناکاو ناکرێتەوە و نامەیەک داوای پارە دەکات. پاشەکەوت تەنها کۆپی دووەمی شتە گرنگەکانتە، کە لە شوێنێکی تردا هەڵگیراوە. ئەگەر ئەسڵیەکە نەما، هێشتا کۆپیەکەت لەبەردەستدایە.
بۆچی پاشەکەوتەکان گرنگن بۆ ئاسایش
پاشەکەوتەکان زیاتر لە ڕووداوەکان دەتپارێزن. هەروەها لەم بارودۆخانەدا یارمەتیدەر دەبن:
- ئامێرە ونبووەکان یان شکاوەکان: وێنە و فایلەکانت بە یەک پارچە ڕەقەکاڵا نەبەستراوەتەوە.
- ئەکاونتی هاککراو: ئەگەر کەسێک فایلە هەورەکانت بسڕێتەوە، کۆپییەکی جیا ڕزگارت دەکات.
- Ransomware: ئەمە بەرنامەی زیانبەخشە کە فایلەکانت قفڵ دەکات و داوای پارە دەکات بۆ ئەوەی قفڵیان بکەیتەوە. ئەگەر پاشەکەوتێکی پاکت هەبێت، هۆکارێکی زۆر کەمترت هەیە بۆ ئەوەی خۆت بدەیتە دەست.
- نوێکاری خراپ یان هەڵە: هەموو کەسێک لە شوێنێکدا فۆڵدەری هەڵە دەسڕێتەوە.
هاوکاتکردن هەمان شت نییە لەگەڵ پاشەکەوتکردن
ئەمە باوترین تێکەڵاوبوونە. هاوکاتکردن هەمان فایلەکان لە سەرانسەری ئامێرەکاندا بە یەکسانی دەهێڵێتەوە. ئەگەر فایلێک لەسەر ئامێرێک بسڕیتەوە، ئەوا دەتوانێت لە ئامێرەکانی دیکەشدا نەمێنێت. ئەگەر بەرنامەی زیانبەخش فایلێک بگۆڕێت، لەوانەیە وەشانی گۆڕاو لە هەموو شوێنێک هاوکات بێت. پاشەکەوتێکی ڕاستەقینە کۆپی کۆنەکان دەهێڵێتەوە، یان لە شوێنێک دادەنیشێت کە بەردەوام بە ئامێرەکەتەوە نەبەستراوەتەوە.
هەنگاوی یەکەم: بڕیار بدە کە ناتوانیت چی بگۆڕیت
پێویست ناکات هەموو شتێک پاشەکەوت بکەیت. لەو شتانە دەست پێ بکە کە هەرگیز نەتتوانی بیگەڕێنیتەوە:
- وێنە و ڤیدیۆ
- پڕۆژەی قوتابخانە و وتار و کاری کۆدکردن
- فایلە داهێنەرەکان وەک مۆسیقا و هونەر و دەستکاری
- بەڵگەنامە گرنگەکان، وەک سکانی ئەو فۆرمانەی کە خێزانەکەت پێی بەخشیویت
- پەیوەندییەکان و داتاکانی چات یان یارییەکان، ئەگەر ئەپەکانت ڕێگەت پێدەدەن پاشەکەوتیان بکەیت
بەزۆری ئەپ و یارییەکان دەتوانرێت دووبارە دابەزێنرێنەوە، بۆیە لە پێشینەی کارەکانیان کەمترە.
هەنگاوی دووەم: دوو شوێن بەکاربهێنە نەک یەک شوێن
یاسایەکی باش ئەوەیە کە ئەسڵی خۆت بهێڵیتەوە، لەگەڵ ئەوەشدا کۆپییەکی لە دوو شوێنی جیاوازدا. بۆ زۆربەی هەرزەکاران، ئەوە بەم شێوەیە دەچێت:
- ئامێرەکەت: فایلە ئەسڵیەکانی ناو مۆبایلەکەت یان کۆمپیوتەرەکەت.
- پاشەکەوتی هەور: بۆ نموونە بژاردەی پاشەکەوتی ناوەکی مۆبایلەکەت (iCloud لەسەر ئایفۆن، پاشەکەوتی گووگڵ لەسەر ئەندرۆید) یان خزمەتگوزارییەکی هەڵگرتنی هەور کە خێزانەکەت متمانەی پێیەتی.
- درایویەکی دەرەکی: USB stick یان هاردێکی گەورە بۆ فایلە گەورەکان یان گرنگەکان، لە ماڵەوە دەهێڵرێتەوە.
ئەگەر ماڵەکەت تووشی کێشەیەک بوو، ئەوا کۆپی هەورەکە لە ژیاندا دەمێنێتەوە. ئەگەر ئەکاونتی هەورەکەت هاک کرا، ئەوا درایوەکە لە ژیاندا دەمێنێتەوە. هەبوونی هەردووکی مەترسی جیاواز دەگرێتەوە.
هەنگاوی سێیەم: پاشەکەوتی ئۆتۆماتیکی دابگیرسێنە
پاشەکەوتێک کە دەبێت لەبیرت بێت لە کۆتاییدا لەبیر دەکرێت. ڕێکخستنەکانی مۆبایلەکەت بۆ بژاردەی پاشەکەوتکردن بپشکنە و بیکوژێنەرەوە، بە باشترین شێوە لەکاتێکدا پەیوەندیت بە وای فای ماڵەوە و شەحنکردنەوە هەیە. لە کۆمپیوتەرێکدا، لە ڕێکخستنەکانی سیستەمەکەتدا بەدوای ئامرازی پاشەکەوتی ناوەکیدا بگەڕێ. پێش کڕینی کۆگا یان ناو تۆمارکردن بۆ پلانی پارەدار پرسیار لە دایک و باوک یان سەرپەرشتیار بکە.
هەنگاوی چوارەم: ئەکاونتەکانی پاشەکەوتکردنت قفڵ بکە
پاشەکەوتی هەورەکەت زانیارییەکی زۆری کەسی لەخۆدەگرێت، بۆیە پێویستی بە پاراستنی بەهێزە:
- دەستەواژەیەکی تێپەڕ و ناوازە بەکاربهێنە کە لە هیچ شوێنێکی تر بەکاری ناهێنیتەوە.
- ڕەسەنایەتی دوو فاکتەری داگیرسێنە.
- بەشداریکردنەکە لەگەڵ هاوڕێکانتدا هاوبەش مەکە، تەنانەت کەسانی نزیکیش.
- ئاگاداربە لەو ئیمەیڵانە یان دەقانەی کە بانگەشەی ئەوە دەکەن کە هەڵگرتنەکەت پڕ بووە یان قوفڵ کراوە. ئەمانە فێڵێکی باوی فیشینگن. ئەپی فەرمی بکەرەوە یان خۆت ناونیشانی ماڵپەڕەکە بنووسە لەبری ئەوەی پەنجە بنێیت بە بەستەرێک.
هەنگاوی پێنجەم: درایوەکە بکەرەوە و تاقی بکەرەوە
ئەگەر درایویەکی دەرەکی بەردەوام بە پێوەکراو بمێنێتەوە، ڕەنگە بەرنامەی ڕانسۆموێریش بتوانێت بگاتە دەستی. تەنها کاتێک کە فایلەکان کۆپی دەکەیت بیبەستە، پاشان پەیوەندییەکەی ببڕە. هەر چەند مانگ جارێک چەند فایلێک لە پاشەکەوتەکەوە بکەرەوە بۆ ئەوەی دڵنیا بیت کە لە ڕاستیدا کاردەکەن. پاشەکەوتێک کە هەرگیز پشکنینت بۆ نەکردووە تەنها هیوایەکە.
چی بکەیت ئەگەر فایلەکانت قفڵ بوون
- ئارام بگرن و بوەستن. لەسەر پەیامی فیدیە هیچ شتێک کلیک مەکە.
- ئامێرەکە لە وای فای داببڕە و هەر درایویەکی دەرەکی هەبێت بیکەرەوە.
- یەکسەر بە کەسێکی گەورەی متمانەپێکراو بڵێ .
- پارە مەدە. پارەدان گەرەنتی ئەوە ناکات کە فایلەکانت وەربگریتەوە، هەروەها دەتوانێت وەک ئامانجێک نیشانت بدات.
- یارمەتی پاککردنەوەی ئامێرەکە لە خزمەتگوزاری چاککردنەوەی بەناوبانگ یان پشتگیری دروستکەری ئامێرەکە وەربگرە پێش ئەوەی لە پاشەکەوتەکەتەوە بگەڕێنیتەوە. گەڕاندنەوە بۆ سەر ئامێرێکی تووشبوو دەتوانێت دووبارە فایلەکان قفڵ بکاتەوە.
- لە ڕێگەی خزمەتگوزاری ڕاپۆرتکردنی تاوانە ئەلیکترۆنییە نیشتمانییەکان یان ئاسایشی ئەلیکترۆنیتەوە ڕاپۆرتی بکە .
لیستی پشکنینی ٢٠ خولەکی پاشەکەوتەکەت
- ئەو فایلانە بنووسە کە ناتوانیت بیگۆڕیت.
- پاشەکەوتی ئۆتۆماتیکی مۆبایلەکەت دابگیرسێنە.
- کۆپیکردنی کاری قوتابخانە و فایلە داهێنەرەکان بۆ شوێنی دووەم.
- بە دەستەواژەی تێپەڕ و ڕەسەنایەتی دوو فاکتەری ئەکاونتی پاشەکەوتەکەت بپارێزە.
- هەر درایویەکی دەرەکی دوای بەکارهێنان داببڕە.
- بیرخستنەوەیەک دابنێ بۆ تاقیکردنەوەی پاشەکەوتەکەت هەر چەند مانگ جارێک.
پاشەکەوتەکان هەموو هێرشێک ڕاناگرن، بەڵام زۆرێک لە هێزی هێرشبەرێک دەسەنن. ئەگەر بتوانی فایلەکانت بگەڕێنیتەوە، مۆبایلێکی ونبوو یان لاپتۆپێکی قفڵکراو لەبری کارەسات دەبێتە بێزارکەر.