فێڵەکانی یاری و دابەزاندنی مۆد: چۆن بەرنامەی زیانبەخش لە فایلە "بەخۆڕاییەکاندا" خۆی دەشارێتەوە
تۆ لە ئاستێکدا گیرت خواردووە، یان دەتەوێت لێوارێک لە یارییە ئۆنلاینەکەی دڵخوازتدا هەبێت. ڤیدیۆیەک بەڵێنی فێڵکردنێکی بێبەرامبەر، وەشانی "قفڵ نەکراو"ی یارییەکی پارەدار، یان مۆدێک دەدات کە هەموو شتێکت پێبدات. لینکی دابەزاندنەکە هەر لەوێیە. ئەمە ڕێک ئەو شوێنەیە کە زۆرێک لە هێرشبەران دەیانەوێت تۆ لێی بیت.
بۆچی هێرشبەران حەزیان لە دابەزاندنی یارییە
زۆرجار یاریزانان فایلەکان لە دەرەوەی فرۆشگا فەرمییەکان دابەزێنن و زۆربەیان ڕاهاتوون هۆشدارییە ئەمنییەکان بکوژێننەوە بۆ ئەوەی مۆدێک کاربکات. تاوانباران ئەمە دەزانن. فایلێک کە لە فێڵێک دەچێت لە ڕاستیدا دەتوانێت بەرنامەی زیانبەخش بێت، کە بریتییە لە نەرمەکاڵایەک کە بۆ سیخوڕیکردن بەسەرتدا دروستکراوە، وشەی نهێنی بدزێت یان کۆنترۆڵی ئامێرەکەت بکات.
شتە باوەکان کە لەناو فێڵ و درزەکانی ساختەدا شاراوەن بریتین لە:
- دزەکانی وشەی نهێنی کە چوونەژوورەوەی پاشەکەوتکراو لە وێبگەڕەکەتەوە دەگرن، لەوانەش یاریکردن و ئیمەیڵ و ئەکاونتی کۆمەڵایەتی.
- ئامرازەکانی دەستگەیشتن لە دوورەوە کە ڕێگە بە کەسێکی تر دەدەن کۆنترۆڵی کۆمپیوتەرەکەت بکات.
- ئەدڤێرێک کە لافاوت لێدەدات بە پۆپ ئاپ و ئاگادارکردنەوەی ساختە.
- Ransomware کە فایلەکانت قفڵ دەکات و داوای پارە دەکات.
لەو شوێنەی کە تەڵەکان دەردەکەون
- ڤیدیۆی یوتیوب یان تیک تۆک بە لینکی ناو وەسفەکە یان کۆمێنتێکی پین کراو.
- سێرڤەرەکانی دیسکۆرد یان گروپەکانی تێلێگرام کە فێڵی "تایبەت" پێشکەش دەکەن.
- ئەو ماڵپەڕانەی کە پلەی بەرزیان هەیە بۆ گەڕانەکانی وەک "free" لەگەڵ ناوی یارییەک لەگەڵ "hack" یان "crack".
- ئەکاونتی هاوڕێیان کە هاک کراون و لینکی تێدەپەڕێنن.
ژمارەیەکی زۆر لە بینین یان کۆمێنتی ئەرێنی نایسەلمێنێت فایلێک سەلامەتە. دەتوانرێت کۆمێنتەکان ساختە بکرێت یان بسڕدرێتەوە، هەروەها دەتوانرێت ڤیدیۆکان بە شێوەیەک دروست بکرێت کە قەناعەت پێکەر دەربکەون.
هێماکانی ئاگادارکردنەوە کە دەبێت چاودێرییان بکەین
- داوات لێدەکات دژەڤایرۆس لەکاربخەیت. ئامرازێکی ڕاستەقینە بە دەگمەن پێویستی بەم شتە هەیە. ئەگەر فایلێک تەنها کاتێک کاردەکات کە پاراستنەکەت کوژاوەتەوە، وەک ئاڵای سوور مامەڵەی لەگەڵ بکە.
- ئەرشیفێکی پارێزراوە بە وشەی نهێنی. زۆرجار هێرشبەران ئەم کارە دەکەن بۆ ئەوەی سکانەرەکانی ئاسایش نەتوانن سەیری ناوەوە بکەن.
- فایلێکی .exe، .scr یان .bat ە کاتێک چاوەڕوانی مۆدێکی سادەت دەکرد. بزانە بەڕاستی چ جۆرە فایلێک بەدەست دەهێنیت.
- داوات لێدەکات بە ئەکاونتی یارییەکەت بچیتە ژوورەوە. فێڵبازە ڕاستەقینەکان پێویستیان بە وشەی نهێنی تۆ نییە و هاوبەشکردنیش ئەوەیە کە چۆن ئەکاونتەکان دەدزرێن.
- پێویستی بە ڕاپرسییەک، بەڕێوەبەری دابەزاندن یان "دڵنیاکردنەوەی مرۆیی" هەیە. ئەمانە ڕێگەی باون بۆ پاڵنانی نەرمەکاڵا نەخوازراوەکان یان کۆکردنەوەی وردەکارییەکانتان.
- بەڵێنی شتێکی مەحاڵ دەدات، وەک دراوی بێسنوور یان شتومەکی دەگمەن بە خۆڕایی.
مەترسی زیادە: قەدەغەکردن
تەنانەت ئەگەر فێڵێک بەرنامەی زیانبەخشیش نەبێت، بەکارهێنانی دەتوانێت یاساکانی یارییەکە بشکێنێت. زۆرێک لە یارییەکان ئەکاونتەکان قەدەغە دەکەن بەهۆی فێڵکردنەوە، وە دەتوانیت کڕین و پێشکەوتن و لیستی هاوڕێکانت لەدەست بدەیت. بەرنامەی زیانبەخش و قەدەغەکردن پێکەوە دوو هێندە زیانە.
ڕێگای سەلامەتتر بۆ بەدەستهێنانی ئەوەی دەتەوێت
- سەرچاوە فەرمییەکان بەکاربهێنە. یاری و مۆدەکان لە فرۆشگای فەرمی، ماڵپەڕی تایبەتی یارییەکە، یان پلاتفۆرمی مۆدێک کە یارییەکە بە فەرمی پشتگیری دەکات بەدەستبهێنە.
- لەبری ئەوە بەدوای ڕێبەرێکدا بگەڕێ. زۆرێک لە کێشەکانی "ناتوانم لەم سەرۆکە ببەم" بە فێرکاری، مەشقکردن یان یاریکردن لەگەڵ هاوڕێیان چارەسەر بکرێت.
- پێش کردنەوەی فایلەکە بپشکنە. ئاسایشی ناوەکی ئامێرەکەت بە داگیرساوی بهێڵەرەوە و دابەزاندنەکان سکان بکە. هیچ شتێک بەڕێوە مەکە کە دڵنیا نیت لێی.
- بۆ یاریکردن وشەی نهێنی جیاواز بەکاربهێنە. ئەگەر ئەکاونتێک دزرا، ئەوانی تر بە پارێزراوی دەمێننەوە. لە شوێنێک کە دەتوانیت ڕەسەنایەتی دوو فاکتەری زیاد بکە.
- پرسیار لە کەسێکی گەورەی متمانەپێکراو بکە. بۆچوونی دووەمی خێرا هیچ تێچووی نییە و دەتوانێت ئەکاونتەکەت پاشەکەوت بکات.
ئەگەر پێشتر فایلەکەت بەڕێوەبردووە
تووشی شڵەژان مەبە. خێرا مامەڵە بکە:
- پەیوەندی لە ئینتەرنێت ببڕە بە کوژاندنەوەی وای فای یان دەرهێنانی کێبڵەکە.
- بە ئامرازی دژەڤایرۆسی متمانەپێکراوی ئامێرەکەت سکانێکی ئاسایشی تەواو ئەنجام بدە و ڕێنماییەکانی جێبەجێ بکە.
- وشەی نهێنیەکانت لە ئامێرێکی جیاواز و پاکەوە بگۆڕە. لە ئیمەیڵەوە دەست پێ بکە، پاشان یاریکردن، سۆشیال میدیا و هەر شتێک کە وردەکاری پارەدانی تێدابێت.
- ڕەسەنایەتی دوو فاکتەری دابگیرسێنە و لە دانیشتنەکانی تر دەربکەون ئەگەر خزمەتگوزارییەکە ڕێگەت پێدەدات.
- بە دایک و باوکێک، سەرپەرشتیارێک یان گەورەساڵێکی تری متمانەپێکراو بڵێ. ئەگەر پارە یان ئەکاونت پەیوەندی بەوەوە هەیە، پەیوەندی بە پشتگیری پلاتفۆرمەکەوە بکە بۆ ڕاپۆرتکردنی کێشەکە.
- هاوڕێیان ئاگادار بکەرەوە ئەگەر بەستەرەکەت شەیر کرد یان ئەگەر ئەکاونتەکەت نامەی نارد کە نەتنووسیوە.
ئەگەر ئامێرەکەت دوای سکانکردن هێشتا ڕەفتارێکی سەیر و سەمەرەی هەیە، وەک کارکردن بە هێواشی، پیشاندانی بەرنامە نەناسراوەکان یان کردنەوەی شتەکان بە تەنیا، پرسیار لە کەسێکی گەورەساڵ یان خزمەتگوزاری چاککردنەوەی متمانەپێکراو بکە دەربارەی ڕێستکردنەوە.
ئەو شتەی کە دەبەن
فێڵەکانی "بەخۆڕایی" بەزۆری شتێکیان تێدەچێت، و نرخەکەی زۆرجار داتای تۆیە. پێش ئەوەی کلیک بکەیت، لە خۆت بپرسە: کێ ئەمەی دروست کردووە، بۆچی دەیبەخشن و ئەگەر من هەڵە بم چی ڕوودەدات؟ ئەگەر ناتوانیت وەڵامی ئەو پرسیارانە بدەیتەوە، دابەزاندنەکە بەجێبهێڵە. ئەکاونتەکەت و فایلەکانت و پێشکەوتنەکانت بەهای زیاتریان هەیە لە کورتە ڕێگایەک.