ڤیدیۆ و ڕێنمایی و ڕاپۆرتی سەلامەتی ئۆنلاین متمانەپێکراو: لە کوێ سەیری بکەیت
بۆچی سەرچاوەکە گرنگە
بەدوای "چۆن بە ئۆنلاین سەلامەت بمێنیتەوە" بگەڕێ و هەزاران ڤیدیۆ و PDF و پۆستت دەست دەکەوێت. هەندێکیان نایاب و ناوازەن. هەندێکی تریان بەسەرچووە، لێکۆڵینەوەی خراپیان لەسەر کراوە، یان دروستکراون بۆ ئەوەی شتێکت پێ بفرۆشن. چەند دانەیەکیان تەڵەن، وەک "ڕێنمایی ئاسایشی بێبەرامبەر" کە بەڕاستی لینکی دابەزاندنە بۆ بەرنامە زیانبەخشەکان. پێش ئەوەی لە سەرچاوەیەکەوە فێر بیت، فێربە چۆن حوکم لەسەری بدەیت.
شوێنی متمانەپێکراو بۆ دەستپێکردن
ئەم ڕێکخراوانە مادەی سەلامەتی بێبەرامبەر بە ئامانجی گەنجان، خێزانەکان یان خەڵکی گشتی بڵاودەکەنەوە. خۆت ناونیشانەکە بنووسە نەک کلیک لەسەر بەستەرێک بکەیت کە کەسێک بۆی ناردووی.
- ئینتەرنێت سەرسوڕهێنەر بە (گوگڵ): beinternetawesome.withgoogle.com وانە و یارییەکانی لەسەر وشەی نهێنی و فێڵ و میهرەبانی بە شێوەی ئۆنلاین هەیە.
- گرنگەکانی ئینتەرنێت: internetmatters.org ڕێنماییەکانی بۆ ئەپەکان و یارییەکان و ڕێکخستنەکانی پاراستنی نهێنی هەیە، کە بۆ خێزانەکان نووسراوە.
- Thinkuknow: thinkuknow.co.uk لەلایەن پسپۆڕانی پاراستنی منداڵانی بەریتانیا بەڕێوەدەبرێت و پەیوەندییەکان و فشار و ڕاپۆرتکردن دەگرێتەوە.
- سەنتەری نیشتمانی ئاسایشی ئەلیکترۆنی (بەریتانیا): ncsc.gov.uk ئامۆژگاری زمانی سادەی هەیە سەبارەت بە وشەی نهێنی، ڕەسەنایەتی دوو فاکتەری و گەڕاندنەوەی ئەکاونتە هاککراوەکان.
- ئامۆژگاری بەکاربەری FTC (ئەمریکی): consumer.ftc.gov فێڵەکانی ئێستا و چۆنیەتی ڕاپۆرتکردنیان ڕوون دەکاتەوە.
- سەلامەت بمێنەرەوە لە ڕێگەی ئۆنلاینەوە: staysafeonline.org لیستەی پشکنین و سەرچاوەی هۆشیاری پێشکەش دەکات.
- Take It Down: takeitdown.ncmec.org یارمەتی خەڵک دەدات هەوڵبدەن وێنەی ئینتیمی لە پلاتفۆرمە بەشداربووەکاندا لاببرێن.
ماڵپەڕ و لاپەڕەکان دەگۆڕدرێن، بۆیە ئەگەر ناونیشانێک کار نەکات، بەدوای ناوی ڕێکخراوەکەدا بگەڕێ و سایتی فەرمی خۆی بکەرەوە.
دۆزینەوەی ڤیدیۆی سەلامەتی باش
زۆرێک لەو ڕێکخراوانە کەناڵی ڤیدیۆیی تایبەت بە خۆیان بەڕێوەدەبەن. لە ماڵپەڕەکەیانەوە بەدوای ئەو کەناڵە فەرمییەدا بگەڕێ کە لینکی لەسەر کراوە، بۆ ئەوەی بزانیت ئەسڵییە. پاشان ئەم پشکنینە خێرایە بەکاربهێنە:
- کێ دروستی کردووە؟ ڕێکخراوێکی ناسراو، قوتابخانە یان پیشەیی ئاسایش باشترە لە ئەکاونتێکی بێناو.
- کەی دروست کراوە؟ ئەپەکان زۆرجار ڕێکخستنەکانیان دەگۆڕن. ڕەنگە ڤیدیۆیەکی چەند ساڵێک لەمەوبەر ئەو مینیویانە پیشان بدات کە ئیتر بوونیان نەماوە.
- ئایا داوای هیچ دەکات؟ فێرکارییەکی ڕاستەقینە هەرگیز پێویستی بە وشەی نهێنی تۆ نییە، کۆدێک کە بۆ مۆبایلەکەت بنێردرێت، یان پارەدان.
- ئایا ئیدیعاکان مەعقولن؟ ئاگاداربە لە "100% هاک-پرۆف" یان "یەک فێڵ کە هاکەرەکان ڕقیان لێیەتی".
چۆنیەتی خوێندنەوەی ڕاپۆرتی سەلامەتی یان PDF
ڕاپۆرتەکانی کۆمپانیا ئەمنییەکان و ڕێکخراوە خێرخوازیەکان و دەزگا حکومییەکان دەتوانن ترسناک دەرکەون، بەڵام پێویست ناکات هەموو لاپەڕەیەک بخوێنیتەوە. ئەم ڕێگایە تاقی بکەرەوە:
- سەرەتا پوختە یان دۆزینەوە سەرەکییەکان بخوێنەرەوە.
- بەروار و کێ توێژینەوەکەى ئەنجامداوە بزانە.
- بەدوای چۆنیەتی کۆکردنەوەی زانیارییەکان بگەڕێ، وەک ڕاپرسی یان شیکاری حاڵەتە ڕاپۆرتکراوەکان.
- بڕۆ بۆ پێشنیارەکان و دوو یان سێ کردار هەڵبژێرە بۆ ئەوەی تاقی بکەیتەوە.
ئەگەر ڕاپۆرتێک ژمارەیەکی هێناوەتەوە، بزانە کە ناوی سەرچاوەکەی هێناوە. ئەگەر نەتتوانی بدۆزیتەوە کە فیگەرێک لە کوێوە هاتووە، بۆ کەسانی تر دووبارەی مەکەرەوە.
مانەوە لە سەلامەتی لەکاتی دابەزاندن
PDF دەتوانێت سەلامەت بێت، بەڵام ساختە بوونیان هەیە. تەنها لە سایتی فەرمی ئەو ڕێکخراوەی کە ڕاپۆرتەکەی بڵاوکردۆتەوە دایبەزێنە. گومانت هەبێت ئەگەر فایلێک داوای لێکردیت ماکرۆ چالاک بکەیت یان دامەزرێنەرێک جێبەجێ بکەیت، یان ئەگەر پەیامێک بەڵێنی ڕێنمایی "دزەپێکراو" یان "نهێنی"ی پێدا. ئامێر و وێبگەڕەکەت بە نوێکردنەوە بهێڵەرەوە تا پارێزگارییە ناوەکییەکان بتوانن کاربکەن.
فێربوون بگۆڕە بۆ کردار
سەیرکردنی ڤیدیۆ هیچ ناکات مەگەر ڕێکخستنێک نەگۆڕیت. دوای هەر ڕێبەرێک، ڕاستەوخۆ یەک شت بکە:
- ڕەسەنایەتی دوو فاکتەری بۆ ئیمەیڵەکەت دابگیرسێنە.
- یەک وشەی نهێنی لاواز یان دووبارە بەکارهێنراو نوێ بکەرەوە.
- پێداچوونەوە بە ڕێکخستنەکانی نهێنی بکە لەو ئەپەی کە زۆرترین بەکاری دەهێنیت.
- شتێک کە فێری بوویت لەگەڵ هاوڕێیەکت یان ئەندامێکی خێزانەکەتدا بەشی بکە.
کاتێک شتێک بە هەڵەدا دەچێت
ئەگەر کلیکت لەسەر بەستەرێکی خراپ کردووە، کۆدێکت هاوبەش کردووە، یان هەستت بە فشار کردووە لەلایەن کەسێکەوە لە ڕێگەی ئۆنلاینەوە، ئەوا کێشەت نییە بۆ داوای یارمەتی. بە کەسێکی گەورەی متمانەپێکراو بڵێ، وشەی نهێنیەکانت لە ئامێرێکی سەلامەتەوە بگۆڕە و ئەکاونتەکە یان نامەکە لەناو ئەپەکەدا ڕاپۆرت بکە. ئەگەر تۆ لە بەریتانیا بیت، ئەکشن فرۆد (actionfraud.police.uk) ڕاپۆرتی فێڵەکان وەردەگرێت. لە ئەمریکا IC3 (ic3.gov)ی FBI ڕاپۆرتەکانی تاوانەکانی ئینتەرنێت وەردەگرێت. ئەگەر هەست بە نائارامی دەکەیت، پەیوەندی بە خزمەتگوزارییە فریاگوزارییە ناوخۆییەکان یان هێڵی یارمەتی منداڵان لە وڵاتەکەتەوە بکە.
ئەو شتەی کە دەبەن
سەلامەتی باشی ئۆنلاین لە سەرچاوەی باشەوە دەست پێدەکات. ڕێکخراوە فەرمییەکان هەڵبژێرە، بەروار و نووسەران بپشکنە، هەرگیز متمانە بە ڕێبەرێک مەکە کە داوای وردەکارییەکانی چوونەژوورەوەت بکات، و ئەوەی فێری دەبیت بیگۆڕە بۆ گۆڕانکاری ڕاستەقینە لەسەر ئەکاونتەکانت.