پشکنینی شوێنپێی دیجیتاڵی: ئینتەرنێت چی لەبارەی تۆوە دەزانێت؟
هەر جارێک وێنەیەک بڵاو دەکەیتەوە، بەشداری یارییەک دەکەیت، ناوت تۆمار دەکەیت بۆ ئەپێک یان کۆمێنت لەسەر ڤیدیۆیەک، شوێنەواری بچووک بەجێدەهێڵیت. هەموو ئەو شوێنەوارانە پێکەوە دابنێ و شوێنپێیەکی دیجیتاڵیت دەبێت . فێڵباز و هاککەر و ئەو کەسانەی کە دەیانەوێت فشار بخەنە سەر کەسانی تر یان شەرمەزار بکەن دەتوانن ئەو شوێنپێیە بەکاربهێنن. هەواڵە خۆشەکە ئەوەیە کە دەتوانیت پشکنینی بۆ بکەیت و بچووکی بکەیتەوە و کۆنترۆڵی بکەیت.
بۆچی شوێنپێی تۆ گرنگە
تاکە وردەکارییەک بە دەگمەن زیان دەگەیەنێت. بەڵام دەتوانرێت ناوی قوتابخانەیەک لە پرۆفایلێکدا، ڕۆژی لەدایکبوون لە پرۆفایلێکی دیکەدا و وێنەیەکی شەقام لە سێیەمدا پارچە پارچە بکرێت. تاوانباران ئەمە بەکاردەهێنن بۆ پێشبینیکردنی وشەی نهێنی، وەڵامدانەوەی پرسیارە ئەمنییەکان، وا خۆیان نیشان دەدەن کە کەسێکی متمانەت پێیانە، یان نامەیەکی فێڵبازی قەناعەت پێکەر بنووسن کە ناوی تۆی تێدا بێت.
هەنگاوی یەکەم: گەڕان بەدوای خۆتدا
15 خولەک تەرخان بکە و ئەمە تاقی بکەرەوە، بە باشترین شێوە لەگەڵ دایک و باوک یان هاوڕێیەکت:
- ناوی تەواو و ناوی بەکارهێنەر و نازناوەکانت لە بزوێنەری گەڕاندا بگەڕێ، بە نیشانەی وەرگێڕان.
- ئەنجامی وێنەکان و هەروەها ئەنجامی وێبەکان بپشکنە.
- ناوی بەکارهێنەری یاری و کۆمەڵایەتی خۆت بگەڕێ. زۆر کەس لە هەموو شوێنێک هەمان یەکە بەکاردەهێننەوە، ئەمەش وا دەکات بە ئاسانی شوێنپێیان بگیرێت.
- سەرەتا لە ئەکاونتەکانت دەربچن، یان پەنجەرەیەکی تایبەت بەکاربهێنە، بۆ ئەوەی بزانیت کەسانی نامۆ چی دەبینن.
هەر شتێک کە ناونیشان، قوتابخانە، ژمارەی تەلەفۆن، ڕۆژی لەدایک بوون، شوێنی ڕاستەوخۆ یان وێنەی تایبەتت پیشان بدات بنووسە.
هەنگاوی دووەم: ڕێکخستنەکانی نهێنی خۆت بپشکنە
هەر ئەپێک کە بەکاری دەهێنیت بڕۆ و بەدوای ئەم بژاردانەدا بگەڕێ:
- بینینی ئەکاونت: لە شوێنێک کە دەتوانرێت تایبەت یان تەنها هاوڕێیان هەڵبژێرە.
- کێ دەتوانێت نامەت بۆ بنێرێت یان تاگت بکات: سنووردار بکە بۆ ئەو کەسانەی کە لە ڕاستیدا دەیانناسیت.
- هاوبەشکردنی شوێن: شوێنی ڕاستەوخۆ بکوژێنەرەوە و تاگی شوێن لە پۆستەکاندا لاببە.
- هاوکاتکردنی پەیوەندی: ئەگەر ناتەوێت ئەپەکە پێشنیارت بۆ کەسانی نامۆ بکات بیکوژێنەرەوە.
- کەسایەتیکردنی ڕێکلام و هاوبەشکردنی زانیاری: کەمیان بکاتەوە ئەگەر ئەپەکە ڕێگەت پێبدات.
هەنگاوی سێیەم: ڕێکخستنەوە
- ئەو ئەکاونتە کۆنانە بسڕەوە کە چیتر بەکاریان ناهێنیت. ئەکاونتە لەبیرکراوەکان ئامانجێکی ئاسانن و زۆرجار وشەی نهێنی لاواز و دووبارە بەکارهێنراویان هەیە.
- زانیاری کەسی لە بایۆسەکان لاببە ، وەک ناوی قوتابخانە و ژمارەی تەلەفۆن و ڕۆژی لەدایکبوون.
- پێداچوونەوە بە وێنە تاگکراوەکان بکە و خۆت تاگ بکە، یان داوا لە هاوڕێکانت بکە ئەو پۆستانە لاببەن کە ئاسوودە نیت لێیان.
- ناوی بەکارهێنەرەکەت بگۆڕە ئەگەر ناوی ڕاستەقینە، تەمەن یان شارۆچکەکەت لەخۆبگرێت.
- بۆ هەر ئەکاونتێک وشەی نهێنی جیاواز بەکاربهێنە ، بە شێوەیەکی ئایدیاڵ لە بەڕێوەبەری وشەی نهێنیدا هەڵبگیرێت و ڕەسەنایەتی دوو فاکتەری دابگیرسێنە.
پێش ئەوەی پۆست بکەیت بیربکەرەوە: تاقیکردنەوەی وەستان
پێش ئەوەی هەر شتێک بڵاو بکەیتەوە، لە خۆت بپرسە:
- ئایا من باش دەبم ئەگەر کەسێکی نامۆ، خاوەنکارێکی داهاتوو یان فێڵبازێک ئەمە ببینێت؟
- ئایا ئەوە نیشان دەدات کە من لە کوێ دەژیم، لە ئێستادا لە کوێم یان لە کوێ دەبم؟
- ئایا کەسێکی تر نیشان دەدات کە ڕازی نەبووە پۆست بکرێت؟
- ئایا دەکرێت سکرین شۆت بکرێت و لە شوێنێکدا هاوبەش بکرێت کە نەتوانم کۆنتڕۆڵی بکەم؟
لەبیرت بێت کە پەیام و چیرۆکە "ونبووەکان" هێشتا دەتوانرێت وێنەی شاشە یان تۆمار بکرێت. سڕینەوەی پۆستێک یارمەتیدەرە، بەڵام ڕەنگە کۆپیەکانی پێشتر هەبن.
ئاگاداربە لە کویز و ڕەوتەکانی "من بناسە".
ئەو پۆستانەی داوای یەکەم ئاژەڵی ماڵی، یەکەم قوتابخانە یان ناوی کچێنی دایکت دەکەن، لە خۆشییەکی بێ زیان دەچن. هەروەها ئەمانە وەڵامی باوی پرسیاری ئەمنین. بەجێیان بهێڵە، یان وەڵامێک بدەرەوە کە ڕاستەقینە نییە.
ئەگەر شتێکی تایبەت هاوبەش کراوە
ئەگەر وێنەیەکی تایبەتی، ڤیدیۆیەک یان وردەکارییەکی تایبەتی تۆ بڵاوکرابێتەوە یان هەڕەشەی بڵاوکردنەوەی لێکرابێت، ئەوە خەتای تۆ نییە . ئەم کارانە بکە: ١.
- وەڵامی هەڕەشەکان مەدەرەوە و پارەی کەس مەدە. وێنەی شاشە وەک بەڵگە وەربگرە.
- بە کەسێکی گەورەی متمانەپێکراو بڵێ، وەک دایک و باوک، مامۆستا یان ڕاوێژکاری قوتابخانە.
- ڕاپۆرت و بلۆککردنی ئەکاونتەکە لەسەر پلاتفۆرمەکە.
- ئەگەر وێنەکە کەسێکی خوار تەمەنی ١٨ ساڵ پیشان بدات، خزمەتگوزاری Take It Down (takeitdown.ncmec.org) دەتوانێت یارمەتی بدات بۆ لابردنی لە پلاتفۆرمە بەشداربووەکان.
لە کوێ زیاتر بزانیت
ئەم ڕێکخراوانە ڕێنمایی بێبەرامبەر و نوێ بۆ گەنجان و خێزانەکان بڵاودەکەنەوە. ڕاستەوخۆ سەردانی ماڵپەڕە فەرمییەکانیان بکەن نەک شوێن بەستەرەکانی ناو نامەکان بکەون:
- Thinkuknow (thinkuknow.co.uk): ئامۆژگاری سەبارەت بە سەلامەتی ئۆنلاین بۆ گروپە تەمەنییە جیاوازەکان.
- بابەتە ئینتەرنێتییەکان (internetmatters.org): ڕێنماییەکانی ڕێکخستن بۆ ئامێرەکان، ئەپەکان و کۆنترۆڵەکانی نهێنی.
- سەلامەت بمێنەرەوە لە ڕێگەی ئۆنلاینەوە (staysafeonline.org): ئامۆژگاری پاراستنی نهێنی و ئاسایش بۆ هەمووان.
- NCSC (ncsc.gov.uk): ڕێنمایی پراکتیکی سەبارەت بە وشەی نهێنی و ئاسایشی ئەکاونت.
هەروەها زۆرێک لەو ڕێکخراوانە کەناڵە فەرمییەکانی یوتیوب بەڕێوەدەبەن، بۆیە دەتوانن لەوێدا بەدوای ناوەکانیاندا بگەڕێن بۆ دۆزینەوەی ڤیدیۆی کورتە ڕوونکردنەوە. پێش ئەوەی متمانەت پێی هەبێت بزانە کەناڵەکە پشتڕاستکراوەتەوە.
لیستی کردارە خێراکانت
- خۆت بگەڕێ و تێبینی بکە کە چی دەدۆزیتەوە.
- ئەکاونتە سەرەکییەکانتان لەسەر تایبەت دابنێ.
- هاوبەشکردنی شوێنەکان بکوژێنەرەوە.
- ئەو ئەکاونتانە بسڕەوە کە بەکاریان ناهێنیت.
- وشەی نهێنی ناوازە و ڕەسەنایەتی دوو فاکتەری بەکاربهێنە لەسەر ئەو ئەکاونتانەی کە گرنگن.
ناتوانیت شوێنپێی خۆت بە تەواوی بسڕیتەوە، بەڵام دەتوانیت بڕیار بدەیت چی دەچێتە ناویەوە. چەند مانگ جارێک ئەم پشکنینە دووبارە بکەرەوە.