هاک-سەلماندنی خووەکانت: ڕێنماییەکی هەرزەکاران بۆ بەکارهێنانی سەلامەتتری ئینتەرنێت

بۆچی ئێستا ئەمە گرنگە

زۆرێک لە هەرزەکاران ڕۆژانە چەند کاتژمێرێک لە مۆبایل و یاری و ئەپی کۆمەڵایەتی بەسەر دەبەن. ئەوەش گەنجان دەکاتە ئامانجێکی سەرنجڕاکێش بۆ فێڵبازان و دزەکانی ئەکاونت. زۆربەی هێرشەکان پێویستیان بە شارەزایی پێشکەوتووی هاککردن نییە. پشت بە فێڵکردنت دەبەستن بۆ ڕادەستکردنی وشەی نهێنی، کۆدێک یان پارەدانێک. هەواڵە خۆشەکە ئەوەیە کە مشتێک خوو ڕێگری لە زۆربەی ئەم هەوڵانە دەکەن.

1. دروستکردنی وشەی نهێنی بەهێز و جیاواز

ئەگەر لە هەموو شوێنێک یەک وشەی نهێنی بەکاربهێنیتەوە، دزەکردنێک لە یەک ماڵپەڕەوە دەتوانێت قفڵی ئیمەیڵەکەت و یارییەکانت و سۆشیال میدیاکەت بکاتەوە. ئامانجت وشەی نهێنی جیاواز بێت لەسەر هەموو ئەکاونتێکی گرنگ.

• لەبری وشەی نهێنی کورت و زیرەک، دەستەواژەیەکی تێپەڕی درێژ کە چەند وشەیەکی هەڕەمەکی تێدایە بەکاربهێنە.
• بەڕێوەبەری وشەی نهێنی بەکاربهێنە بۆ ئەوەی پێویست نەکات هەموو شتێک لەبیرت بێت.
• هەرگیز وشەی نهێنی لەگەڵ هاوڕێکانتدا هاوبەش مەکە، تەنانەت ئەو کەسانەی کە متمانەت پێیانە. هاوڕێیەتی دەگۆڕێت، و چوونەژوورەوە هاوبەشەکان خراپ بەکاردەهێنرێن.

2. ڕەسەنایەتی دوو فاکتەری داگیرسێنە

ڕەسەنایەتی دوو فاکتەری (2FA) داوای بەڵگەی دووەمی ناسنامە دەکات، وەک کۆدێک لە ئەپی ڕەسەنایەتی. تەنانەت ئەگەر کەسێک پاسۆردەکەت بدزێت، بەبێ ئەو کۆدە گیردەخوات. لە ئەکاونتی ئیمەیڵەکەتەوە دەست پێ بکە , چونکە دەتوانێت نزیکەی هەموو شتێکی تر ڕێست بکاتەوە. پاشان 2FA زیاد بکە بۆ یاری و سۆشیال میدیا و ئەکاونتی قوتابخانە.

لەبیرت بێت: هیچ تیمێکی پشتگیری ڕاستەقینە هەرگیز داوای کۆدی 2FA ی تۆ ناکات. ئەگەر کەسێک بیکات ئەوە فێڵە.

3. پێش ئەوەی کلیک بکەیت خاو بکەرەوە

پەیامەکانی فیشینگ هەوڵدەدەن تووشی شۆک بیت یان وروژێنیت بۆیە بەبێ بیرکردنەوە مامەڵە دەکەیت. نیشانە باوەکانی ئاگادارکردنەوە بریتین لە:

• هەڕەشەی بەپەلە وەک "ئەکاونتەکەت لە یەک کاتژمێردا دەسڕدرێتەوە".
• ئەو ئۆفەرانەی کە دەنگیان زۆر باشە بۆ ئەوەی ڕاست بن، وەک دراوی بێبەرامبەر، پێست یان کارتی دیاری.
• ئەو بەستەرانەی کە نزیکەی ڕاست دەردەکەون بەڵام گۆڕانکاری بچووکی ڕێنووسییان هەیە.
• پەیامەکانی "هاوڕێیەک" کە لەناکاو داوای پارە، کۆد یان چاکەیەکی خێرا دەکات.

کاتێک گومانت هەیە، پەنجە بنێ بە بەستەرەکە. ئەپی فەرمی بکەرەوە یان خۆت ناونیشانی ماڵپەڕەکە بنووسە. ئەگەر پەیامی هاوڕێیەکت سەیر بوو، لە ڕێگەی کەناڵێکی ترەوە پەیوەندییان پێوە بکە بۆ ئەوەی بزانیت بەڕاستی ئەوانن.

4. مۆبایل و ئەپەکانت بە ڕێکوپێکی ڕابگرە

مۆبایلەکەت وێنە و نامە و چوونەژوورەوەکانت لەخۆدەگرێت، بۆیە وەک کلیلی ژیانت مامەڵەی لەگەڵ بکە.

1. بە بەردەوامی نوێکردنەوە. نوێکردنەوەکان کونە ئەمنییەکان چاک دەکەن کە هێرشبەران دەیانقۆزنەوە.
2. قوفڵی شاشە بە PIN، پەنجەمۆر یان کردنەوەی دەموچاو بەکاربهێنە . دوور بکەوەرەوە لە PIN ی ئاشکرا وەک 1234 یان ساڵی لەدایکبوونت.
3. تەنها لە فرۆشگا فەرمییەکان ئەپەکان دابمەزرێنە و سەرەتا پێداچوونەوە و ناوی گەشەپێدەرەکە بزانە.
4. پێداچوونەوە بە مۆڵەتەکان. ئەپی مەشخەڵ پێویستی بە پەیوەندییەکانتان نییە، یارییەکی سادەش پێویستی بە مایکرۆفۆنەکەت نییە.
5. ئەو ئەپانە بسڕەوە کە چیتر بەکاریان ناهێنیت. کەمبوونەوەی ئەپەکان واتە مەترسی کەمتر.

5. پاراستنی نهێنی خۆت

ئەو زانیاریانەی کە بڵاوی دەکەیتەوە دەتوانرێت لەلایەن کەسانی نامۆوە پارچە پارچە بکرێن. یەکپۆشی قوتابخانە، هێمای شەقام یان شوێنێکی تاگکراو دەتوانێت ئاشکرای بکات کە لە کوێ دەژیت یان لە کوێ دەخوێنیت. ڕێکخستنەکانی پاراستنی نهێنی لە هەموو پلاتفۆرمێکدا بپشکنە، لە شوێنێک کە دەتوانیت پڕۆفایلی خۆت بە تایبەتی بهێڵەرەوە، و دوو جار بیربکەرەوە پێش ئەوەی شوێنەکەت، ژمارەی تەلەفۆنەکەت یان ڕۆژی لەدایکبوونی تەواوت هاوبەش بکەیت. پێش ئەوەی پۆست بکەیت لە خۆت بپرسە: ئایا ئاسوودە دەبم ئەگەر کەسێکی نامۆ ئەمەی بینی؟ ئەگەر نا، پۆستی مەکە.

6. مامەڵەکردن لەگەڵ ڕەفتارە زیانبەخشەکان بە شێوەی ئۆنلاین

مانەوە لە سەلامەتیدا تەنها پەیوەندی بە هاکەرەکانەوە نییە. هەروەها قسەکردن بە قسەی ناشرین، فشار بۆ هاوبەشکردنی وێنەی تایبەت، و بەکارهێنەرانی گەورەساڵ یان بەتەمەن کە پاڵ بە نهێنیەوە دەنێرن، زیانێکی جددی ئۆنلاینن. ئەگەر شتێک هەستی بە هەڵە کرد:

• واز لە وەڵامدانەوە بێنە. تۆ قەرزاری هیچ کەسێک نیت وەڵام بدەیتەوە.
• بەڵگەی وەک وێنەی شاشە و ناوی بەکارهێنەر و بەروارەکان هەڵبگرە .
• بە بەکارهێنانی ئامرازەکانی ڕاپۆرتکردنی پلاتفۆرمەکە ئەکاونتەکە بلۆک بکە و ڕاپۆرت بکە .
• بە کەسێکی گەورەی متمانەپێکراو بڵێ , وەک دایک و باوک، مامۆستا یان ڕاوێژکاری قوتابخانە. تۆ تووشی کێشە نیت بەهۆی داوای یارمەتی.

ئەگەر مەترسییەکی دەستبەجێت لەسەر بوو یان کەسێک هەڕەشەت لێدەکات، پەیوەندی بە ژمارەی فریاگوزاری ناوخۆیی یان پۆلیسەوە بکە.

7- بزانە ئەگەر شتێک بە هەڵەدا چوو چی بکەیت

هەموو کەسێک هەڵە دەکات، مامەڵەکردن بە خێرایی زیانەکانی سنووردار دەکات. ئەگەر پێت وایە ئەکاونتێک تێکچووە، وشەی نهێنی لە ئامێرێکی سەلامەتەوە بگۆڕە و 2FA چالاک بکە و لە هەموو دانیشتنەکانی تر دەربچیت و پەیوەندییەکانت ئاگادار بکەرەوە. ئەگەر پارە یان وردەکارییەکانی پارەدان پەیوەندی بەوەوە هەبووە، یەکسەر بە دایک و باوکێک یان سەرپەرشتیارێک بڵێ تا بتوانن پەیوەندی بە بانک یان دابینکەری پارەدان بکەن.

لە کوێ زیاتر بزانیت

ڕێنماییەکان، لیستەکانی پشکنین و ڤیدیۆکان لە سەرچاوەی متمانەپێکراوەوە وەک دەزگای نیشتمانی ئاسایشی ئەلیکترۆنی ئێوە، هاوپەیمانی نیشتمانی ئاسایشی ئەلیکترۆنی (staysafeonline.org) و بابەتە ئینتەرنێتییەکان (internetmatters.org) بەردەستن. لە یوتیوب بەدوای ڕێنماییە فەرمییەکانیان و کەناڵە ڤیدیۆییەکانیاندا بگەڕێ بۆ بینینی ئەم ئامۆژگاریانە بە کردار، و پێش ئەوەی پشتی پێ ببەستیت، بزانە هەر سەرچاوەیەک ئەکاونتی ڕاستەقینە و پشتڕاستکراوەیە.

لیستی پشکنینی خێرا

• وشەی نهێنی ناوازە، لە بەڕێوەبەری وشەی نهێنیدا هەڵدەگیرێت.
• 2FA لەسەر ئیمەیڵ و یاری و ئەکاونتی کۆمەڵایەتی.
• نوێکارییەکان چالاک بوون.
• ڕێکخستنەکانی پاراستنی نهێنی لەم مانگەدا پێداچوونەوەیان بۆ کراوە.
• گەورەساڵێکی متمانەپێکراو کە دەتوانیت قسەی لەگەڵ بکەیت.

خووی بچووک و جێگیر لە ترس و دڵەڕاوکێ دەباتەوە. ئەمڕۆ یەک شت لەم لیستە هەڵبژێرە و پێش ئەوەی بچیتە دەرەوە ڕێکی بخە.