پێکەوە بینینی دەقەکانی فیشینگ: ڕێنمایی هەرزەکاران و خێزان
دەقێک دێتە پێشەوە: پارسێلەکەت گیر بووە، ئەکاونتەکەت قفڵ کراوە، یان کەسێک پارەی ئاسان پێشکەش دەکات. بەپەلە دەردەکەوێت و ڕێک ئەوەش مەبەستەکەیەتی. فیشکردن بە نامەی کورت، کە زۆرجار پێی دەوترێت smishing , هەوڵدەدات بتترسێنێت یان وەسوەسەت بۆ دروست بکات بۆ ئەوەی پەنجە بنێیت بە بەستەرێک یان وردەکارییە تایبەتەکان هاوبەش بکەیت پێش ئەوەی کاتت هەبێت بۆ بیرکردنەوە.
زۆرجار هەرزەکاران دەکرێنە ئامانج چونکە زۆر ئەکاونت بەکاردەهێنن، وەک یاری، سۆشیال میدیا، ستریمینگ و ئەپی قوتابخانە، هەروەها ڕاهاتوون بۆ نامە خێراکان. هەواڵە خۆشەکە ئەوەیە کە دەقەکانی فیشینگ نەخشەکان پەیڕەو دەکەن و کاتێک دەیانناسیت زۆر ئاسانتر دەبینرێن. هەروەها یارمەتیدەرە بۆ فێربوونی ئەم بابەتە پێکەوە لەگەڵ هاوڕێ و خێزان.
نیشانە باوەکانی دەقێکی فیشینگ
- فشار و بەپەلە: "ئێستا مامەڵە بکە"، "هۆشداری کۆتایی"، "ئەمڕۆ ئەکاونتەکەت دادەخرێت".
- ژمارەیەکی نەناسراو یان نێرەری نامۆ: نامەیەک کە بانگەشەی ئەوە دەکات کە لە کۆمپانیایەکەوە بێت بەڵام لە ژمارەیەکی مۆبایلی هەڕەمەکی یان ناونیشانی ئیمەیڵێکی سەیرەوە نێردراوە.
- بەستەرێک کە چاوەڕێت نەدەکرد: بە تایبەتی بەستەرە کورتکراوەکان یان ناونیشانی وێب کە گۆڕانکاری بچووکی ڕێنووسییان تێدایە، وەک پیتێکی زیادە یان وشەیەکی گۆڕدراو.
- داواکاری بۆ زانیاری تایبەت: وشەی نهێنی، کۆدی پشتڕاستکردنەوە، ژمارەی کارت یان بەرواری لەدایکبوونت.
- ئۆفەرە زۆر باشەکان بۆ ئەوەی ڕاست بن: دراوی یاری بێبەرامبەر، خەڵات، کارتی دیاری یان ئۆفەری کار "ئاسان".
- سڵاوێکی ناڕوون: "کڕیاری ئازیز" لەبری ناوی خۆت. ئەمە ئاماژەیەکی تەواو نییە، بەو پێیەی فێڵبازەکان دەتوانن ناوی ڕاستەقینەش کە دۆزیویانەتەوە بەکاربهێنن.
- وشەی سەیر: ڕێزمانی نامۆ یان تۆنێکی نائاسایی. بەڵام هەندێک پەیامی فێڵکردن بە باشی نووسراون، بۆیە تەنها پشت بەم شتە مەبەستە.
ڕۆتینی وەستان، پشکنین، پرسیارکردن
کاتێک پەیامێک وا دەکات لێدانی دڵت باز بدات، ئەم سێ هەنگاوە بەکاربهێنە:
- وچان. هیچ شتێک لێ مەدە. فێڵبازەکان کاردانەوەی خێرایان دەوێت، بۆیە خاوکردنەوە باشترین بەرگرییە.
- پشکنین. لە خۆت بپرسە ئایا چاوەڕێی ئەم پەیامە بوویت، و ئایا نێرەر ئەو کەسەیە کە دەڵێن ئەوانن. لینک و ژمارە تەلەفۆنی ناو دەقەکە بەکارمەهێنە. ئەپی فەرمی بکەرەوە یان خۆت ناونیشانی ماڵپەڕی کۆمپانیاکە بنووسە.
- پرسیارکردن. پەیامەکە پیشانی دایک و باوک، سەرپەرشتیار، مامۆستا یان هاوڕێیەکت بدە. زۆرجار جووتە چاوی دووەم ئەو شتە دەبینێت کە لەدەستت داوە.
هەرگیز ئەم کۆدانە شەیر مەکە
زۆرێک لە ئەکاونتەکان کۆدێکی یەکجارەکی بە دەق دەنێرن کاتێک تۆ دەچیتە ژوورەوە، ئەگەر کەسێک داوای لێکردیت ئەو کۆدە بۆی بخوێنیتەوە، بە دڵنیاییەوە ئەوە فێڵە. کۆدەکە کلیلی ئەکاونتەکەتە. هیچ تیمێکی پشتگیری ڕاستەقینە پێویستی بەو شتە نییە لەلایەن تۆوە. لەوانەیە کەسێک هەوڵ بدات وەک تۆ هەر لەو ساتەدا بچێتە ژوورەوە.
بیکە بە خوویەکی تیمی
- یاسای "پشکنینی فێڵ"ی خێزانیی دروست بکە. هەر کەسێک دەتوانێت بڵێت "دەتوانی سەیری ئەمە بکەیت؟" بەبێ ئەوەی تووشی کێشە بێت. هەرزەکاران زۆر زیاتر ئەگەری قسەکردنیان هەیە کاتێک ترسیان نییە کە تاوانبار بکرێن.
- نموونە بڵاوبکەرەوە. کاتێک کەسێک دەقێکی گوماناوی بەدەست هێنا، نیشانی ئەوانی تر بدە کە چۆن بووە و کام نیشانە بەخشیوە.
- لەسەر وشەیەکی سەلامەت بۆ حاڵەتە فریاگوزاریەکان ڕێکبکەون. ئەگەر نامەیەک بانگەشەی ئەوە دەکات کە لە خزمێکەوەیە کە تووشی کێشە بووە و داوای پارەی لێکردوون، ئەوا بە پەیوەندیکردن بە ژمارە ئاساییەکەیانەوە پشکنین بکەن.
- مۆبایلەکەت نوێ بکەرەوە. نوێکردنەوەی نەرمەکاڵا کێشەکانی ئاسایش چارەسەر دەکات کە فێڵبازەکان دەتوانن ئیستغلال بکەن.
- لە ئەکاونتە گرنگەکاندا ڕەسەنایەتی دوو فاکتەری بەکاربهێنە ، بۆیە تەنها وشەی نهێنی دزراو بەس نییە.
چی بکەیت ئەگەر پێشتر لێت داوە
بەسەر زۆر کەسدا دێت، بۆیە مەترسە و نەیشارەوە. لەبری ئەوە خێرا مامەڵە بکە:
- یەکسەر بە کەسێکی گەورەی متمانەپێکراو بڵێ .
- هیچ وردەکارییەکی زیاتر مەنووسە. ئەگەر پێشتر وشەی نهێنیت نووسیوە، یەکسەر لە ماڵپەڕ یان ئەپی ڕاستەقینەدا بیگۆڕە، هەروەها لەسەر هەر ئەکاونتێکی تر کە هەمان ئەکاونتەکەت بەکارهێناوە.
- لە ئامێرەکانی تر دەربچن ئەگەر خزمەتگوزارییەکە ئەو بژاردەیەی پێشکەش کرد، و ڕەسەنایەتی دوو فاکتەری دابگیرسێنە.
- ئەگەر هەر وردەکارییەکی پارەدان هاوبەش بوو، پەیوەندی بە بانکی یان دابینکەری کارتەکەتەوە بکە .
- ئەگەر دوای لێدان شتێکت دابەزاند، سکانێکی ئاسایش لەسەر ئامێرەکەت ئەنجام بدە .
ڕاپۆرت و سڕینەوە
کاتێک نامەیەکت پشکنی و زانیت ساختەیە، ڕاپۆرتی بکە. لە زۆرێک لە وڵاتان، لەوانەش بەریتانیا و ئەمریکا، دەتوانیت دەقی فێڵبازی بنێری بۆ 7726 (ئەوە ڕێنووسی سپام دەکات) بۆ ئەوەی تۆڕی مۆبایلەکەت بتوانێت لێکۆڵینەوە بکات. هەروەها دەتوانیت بژاردەی "Report junk" یان "Block sender"ی مۆبایلەکەت بەکاربهێنیت، و لە ڕێگەی ماڵپەڕە فەرمیەکەیەوە پەیامەکە ڕاپۆرت بکەیت بۆ ئەو کۆمپانیایە کە خۆی وەک خۆی نیشان دەدا. دوای ئەوە دەقەکە بسڕەوە.
کلیلی وەرگرتن
دەقەکانی فیشینگ بە پەلەکردنت کاردەکەن. ئەگەر وەستایت، لە ڕێگەی کەناڵە فەرمییەکانەوە پشکنین بکە و پرسیار لە کەسێک بکە کە متمانەت پێی هەیە، زۆربەی فێڵەکان لەیەک دەچن. وەک گروپێک مەشق بکەن، ئەوەی دەیبینن بڵاوی بکەنەوە و ئاسایی بکەنەوە کە بڵێن "پێموایە ئەمە ڕەنگە ساختە بێت".