هاک کراوە؟ پلانی گەڕانەوەی کاتژمێری یەکەمت بۆ ئەکاونتەکانی هەرزەکاران
مۆبایلەکەت دەکەیتەوە و پاسۆردەکەت کارناکات. یان هاوڕێیەکم نامەیەک دەنێرێت و دەڵێت "بۆچی ئەو لینکە سەیرەت بۆ ناردووە؟" بە هەر دوو ڕێگاکە، ساتێکی خراپە، و دەتوانێت بەسەر هەر کەسێکدا بێت. گرنگ ئەوەیە کە لە داهاتوودا چی دەکەیت. بەزۆری مامەڵەکردنی خێرا و ئارام زیانەکان سنووردار دەکات.
ئەم ڕێنماییە پلانێکی سادەی کاتژمێری یەکەمت پێدەدات. ئێستا سەیڤی بکە یان سکرین شۆتی بکە، بۆ ئەوەی لە کاتی پێویستتدا هەتبێت.
واژۆ دەکات کە ڕەنگە ئەکاونتەکەت هاک بکرێت
- لەناکاو دەردەچیت و پاسۆردەکەت ڕەتدەکرێتەوە.
- ئیمەیڵی ڕێستکردنی وشەی نهێنی یان کۆدی چوونەژوورەوەت دەست دەکەوێت کە داوای نەکردووە.
- هاوڕێیان نامە، لینک یان داواکاری پارە وەردەگرن کە هەرگیز نەتناردووە.
- وێنەی پڕۆفایلی خۆت، ناوی بەکارهێنەر، بایۆ یان ناونیشانی ئیمەیڵەکەت گۆڕاوە.
- پۆست، کڕین یان چوونەژوورەوە لە شوێنێک یان ئامێرەکانەوە هەیە کە نایناسیتەوە.
هەنگاوی یەکەم: ئارام بگرە و ئامێرێکی سەلامەت بەکاربهێنە
ترس و دڵەڕاوکێ دەبێتە هۆی هەڵە و فێڵبازەکان پشت بەو شتە دەبەستن. پێش ئەوەی هەر شتێک بگۆڕیت دڵنیابە ئەو مۆبایلە یان کۆمپیوتەرەی کە بەکاریدەهێنیت خۆی تووش نەبووە. ئامێرێک بەکاربهێنە کە متمانەت پێیەتی، بە باشترین شێوە ئامێرێک کە نەرمەکاڵا نوێیەکانی هەبێت و سکانێکی ئاسایشی لەم دواییانەدا ئەنجام بدرێت. ئەگەر تەنها پێش دەستپێکردنی کێشەکە ئەپ یان فایلێکی سەیرت دامەزراند، سەرەتا لابەری.
هەنگاوی دووەم: هەوڵبدە بچیتەوە ژوورەوە
- خۆت بچۆ بۆ ئەپ یان ماڵپەڕی فەرمی . لە نامە و ئیمەیڵدا کلیک لەسەر بەستەرێک مەکە، چونکە لەوانەیە لاپەڕەی چوونەژوورەوەی ساختە بێت.
- بژاردەی "وشەی نهێنی لەبیرکرد" بەکاربهێنە و هەنگاوەکانی گەڕانەوە پەیڕەو بکە.
- ئەگەر هاکەرەکە ئیمەیڵ یان ژمارەی تەلەفۆنەکەت گۆڕی، بەدوای لاپەڕەی یارمەتی "ئەکاونتی هاککراو" یان "ناتوانم بچمە ناو ئەکاونتەکەم"ی پلاتفۆرمەکە بگەڕێ و پشکنینی ناسنامەکەی پەیڕەو بکە.
هەنگاوی سێیەم: دەرگاکە لە پشتتەوە قوفڵ بکە
کاتێک کە لە ژوورەوە بوویت، ڕاستەوخۆ ئەم گۆڕانکاریانە بکە:
- وشەی نهێنی نوێ و درێژ و ناوازە دابنێ. دەستەواژەیەکی تێپەڕ کە چەند وشەیەکی هەڕەمەکی تێدایە ئاسانترە لەبیرت بێت و سەختترە بۆ درزکردن.
- لە هەموو ئامێرەکانی تر دەربچن. زۆربەی پلاتفۆرمەکان لە ڕێکخستنەکانی ئاسایشدا بژاردەی "دەرچوون لە هەموو شوێنێک" یان "بەڕێوەبردنی ئامێرەکان"یان هەیە.
- ڕەسەنایەتی دوو فاکتەری (2FA) دابگیرسێنە. ئەپی ڕەسەنایەتی بەهێزترە لە کۆدەکانی نامەی کورت لەو شوێنانەی کە پێشکەش دەکرێت.
- ئیمەیڵ و ژمارەی تەلەفۆنی چاکبوونەوەت بزانە. هەندێک جار هاکەرەکان ئەمانە دەگۆڕنەوە بۆ ئەوەی دواتر بتوانن بگەڕێنەوە ژوورەوە.
- پێداچوونەوە بە ئەپەکانی پەیوەستکراودا بکە. هەر ئەپێکی لایەنی سێیەم یان چوونەژوورەوەیەک کە نەیناسیتەوە لاببە.
هەنگاوی چوارەم: چاککردنی ئەو وشەی نهێنیانەی کە هاوتا بوون
ئەگەر لە هەر شوێنێکی تر هەمان وشەی نهێنی بەکارهێنابێت، لەوانەیە هاکەرێک لە ئەکاونتەکانی تردا تاقی بکاتەوە. لە هەموو شوێنێک بیگۆڕە، لە ئیمەیڵەوە دەست پێبکە، چونکە دەتوانرێت ئیمەیڵ بەکاربهێنرێت بۆ ڕێستکردنی نزیکەی هەموو شتێکی تر. پاشان لە ڕێگەی سۆشیال میدیا و گەیمینگ و قوتابخانە و ئەکاونتی بازاڕکردنەوە کار بکە. بەڕێوەبەری وشەی نهێنی ئەمە زۆر کەمتر ئازاربەخش دەکات. لە دایک و باوک یان سەرپەرشتیارێک بپرسە دەربارەی دانانی یەکێک بۆ خێزانەکە.
هەروەها دەتوانیت بە بەکارهێنانی خزمەتگوزاری بێبەرامبەری Have I Been Pwned (haveibeenpwned.com) بزانیت کە ئایا ناونیشانی ئیمەیڵەکەت لە پێشێلکارییەکی داتا ناسراودا دەرکەوتووە یان نا.
هەنگاوی پێنجەم: بە کەسانی گونجاو بڵێ
- گەورەساڵێکی متمانەپێکراو. تۆ تووشی کێشە نیت بەهۆی ئەوەی هاک کراویت. کەسێکی پێگەیشتوو دەتوانێت یارمەتیدەر بێت، بە تایبەت ئەگەر کارتی پارەدان، ئەژمێری قوتابخانە یان بەڵگەنامەی کەسی بەشدار بێت.
- هاوڕێ و فۆڵۆوەرەکانت. پۆست بکە یان نامە بنێرە کە ئەکاونتەکەت خراپ بووە و پێویستە هەر بەستەرێکی سەیر یان داواکارییەک لەلایەن تۆوە پشتگوێ بخەن.
- پلاتفۆرمەکە. بژاردەی ڕاپۆرتی ناو ئەپەکە بەکاربهێنە بۆ ئەوەی بتوانرێت پێداچوونەوە بە ئەکاونتەکەدا بکرێت و هەر پۆستێکی زیانبەخش لاببرێت.
- قوتابخانەکەت، ئەگەر ئەکاونتێکی قوتابخانە کاریگەری لەسەر بوو.
هەنگاوی شەشەم: مامەڵەکردن لەگەڵ دۆخە فێڵبازەکان
ئەگەر هاکەرێک داوای پارە دەکات یان هەڕەشەی بڵاوکردنەوەی وێنەی تایبەت دەکات: پارە مەدە و هیچی زیاتر مەنێرە. پارەدان بە دەگمەن وا دەکات بوەستێت و زۆرجار دەبێتە هۆی داواکاری زیاتر. وێنەی شاشە بگرە، واز لە وەڵامدانەوە بێنە، کەسەکە بلۆک بکە و یەکسەر بە کەسێکی گەورەی متمانەپێکراو بڵێ. ڕاپۆرتی بدە بە پلاتفۆرم و بۆ پۆلیس یان خزمەتگوزاری ڕاپۆرتکردنی نیشتمانی لە وڵاتەکەت.
ئەگەر ئەکاونتی یاریکردن وەرگیرا: پەیوەندی بە پشتگیری فەرمی یارییەکەوە بکە لەگەڵ بەڵگەی ئەوەی کە ئەکاونتەکە هی تۆ بووە، وەک ئیمەیڵی ئەسڵی یان پسوڵەی کڕین. هەرگیز پارە مەدە بە کەسێکی نامۆ کە پێشنیاری "وەرگرتنەوەی" بکات بە پارەیەک. ئەوە بەزۆری فێڵێکی دووەمە.
ئەگەر پارە خەرج کرا: پێویستە کەسێکی گەورەساڵ بە خێرایی پەیوەندی بە بانک یان دابینکەری پارەدانەوە بکات، چونکە تا زووتر ڕاپۆرتی بدەن، چانسی چاککردنەوە باشترە.
هەنگاوی حەوتەم: کار لەسەر ئەوە بکە کە چۆن ڕوویداوە
تێگەیشتن لە هۆکارەکە یارمەتیت دەدات کە دووبارە نەبێتەوە. ڕێگا باوەکان بریتین لە:
- کلیککردن لەسەر بەستەرێکی فیشینگ لە دەق، DM یان ئیمەیڵێکدا.
- بەکارهێنانی هەمان وشەی نهێنی لە چەند سایتێکدا کە یەکێکیان پێشێل کراوە.
- داخڵکردنی چوونەژوورەوەت لە لاپەڕەیەکی ساختەی "پێستەکانی ئازاد" یان "ڕاستکردنەوەی ئەکاونتەکەت".
- هاوبەشکردنی وشەی نهێنی لەگەڵ هاوڕێیەکت کە دواتر کۆنترۆڵی لەدەستدا.
- دامەزراندنی ئەپێکی گوماناوی، ئامرازی فێڵکردن یان مۆدێکی نافەرمی.
لیستی پشکنینی خۆپاراستنی خێرا
- وشەی نهێنی ناوازە بۆ هەموو ئەکاونتێکی گرنگ.
- 2FA بۆ ئیمەیڵ و سۆشیال میدیا و یاریکردن چالاک بوو.
- هەرگیز وشەی نهێنی یان کۆدی چوونەژوورەوە هاوبەش مەکە، تەنانەت لەگەڵ هاوڕێکانت یان "ستافی پشتگیری" کە سەرەتا نامەت بۆ دەنێرن.
- مۆبایل و ئەپەکان و وێبگەڕەکەت نوێ بکەرەوە.
- تەنها لە فرۆشگا فەرمییەکان ئەپەکان دابەزێنە.
- پێش ئەوەی کلیک لەسەر هەر شتێکی بەپەلە بکەیت، وەستان. کۆمپانیا ڕاستەقینەکان داوای کردەوەی خێرا ناکەن لە ڕێگەی DM ی هەڕەمەکییەوە.
لە کوێ زیاتر بزانیت
ڕێنمایی فەرمی باش سەبارەت بە ئاسایشی ئەکاونت و فێڵەکان لە StaySafeOnline (staysafeonline.org)، سایتی ڕاوێژکاری بەکاربەرانی کۆمیسیۆنی بازرگانی فیدراڵی ئەمریکا (consumer.ftc.gov) و دەزگای ئاسایشی ئەلیکترۆنی ئەمریکی CISA (cisa.gov) دەستدەکەوێت. زۆرێکیان ڕێنمایی و لیستی پشکنینی بێبەرامبەر بە شێوەی PDF بڵاودەکەنەوە. بۆ ڕوونکردنەوەی ڤیدیۆیی، لە کەناڵە فەرمییەکانی یوتیوبی ئەم ڕێکخراوانە و ئەو پلاتفۆرمانەی کە بەکاریان دەهێنیت، بەدوای "گەڕانەوەی ئەکاونت" یان "ڕەسەنایەتی دوو فاکتەری بۆ کەسانی سەرەتایی" بگەڕێ، و پێش جێبەجێکردنی هەر ئامۆژگاریەک بزانە کە کەناڵەکە پشتڕاستکراوەتەوە.
ئەو شتەی کە دەبەن
هاککردن بەو مانایە نییە کە تۆ بێباکانە یان گەمژە بوویت. هێرشبەران لێهاتوو و بەردەوامن. ئەوەی دەتپارێزێت وەڵامێکی خێرایە: دەستگەیشتن بە دەستەوە، گۆڕینی وشەی نهێنی، داگیرساندنی 2FA، بە کەسێک بڵێ کە متمانەت پێی هەیە و ڕاپۆرتی بکە. ئەو کارانە بکە و ساتێکی سترێساوی دەکەیتە وانەیەک کە ئەکاونتەکانت بەهێزتر دەکات.