ڕێنماییەکانی ئەندرۆید

پێشەکی
ئەندرۆید وەک پڕفرۆشترین سیستەمی کارپێکردنی مۆبایل لە جیهاندا، بووەتە ئامانجی سەرەکی هێرشبەران و دروستکەرانی ئەپلیکەیشنی نا-سەلامەت. هەرچەندە گووگڵ پلەی (Google Play) وەک سەکۆی فەرمی بۆ دابەزاندنی ئەپلیکەیشنەکان هەوڵی پاراستنی بەکارهێنەران دەدات، بەڵام هێشتا ئەپلیکەیشنی نا-سەلامەت ڕێگایان بۆ ناو ئەم سەکۆیە دەبێتەوە و دەتوانن زیانی زۆر بگەیەنن بە بەکارهێنەران، بە تایبەتی منداڵان. لەم بابەتەدا، بە شێوەیەکی ورد و پێکهەوە، دوو لایەنی گرنگی ئەندرۆید دەخەینە ڕوو: یەکەمیان چۆنیەتی بڵاوبوونەوەی ئەپلیکەیشنە نا-سەلامەتەکان لە گووگڵ پلەی و مەتراسییەکانیان، و دووەمیان ڕێگای کۆنتڕۆڵی باوان لە ئەندرۆید.

بەشی یەکەم: چۆن ئەپلیکەیشنە نا-سەلامەتەکان لە گووگڵ پلەی بڵاوکراونەتەوە و مەتراسییان
گووگڵ پلەی سەکۆیەکی فەرمییە کە گووگڵ پڕۆسەی پێداچوونەوە و پشکنینی ئەپلیکەیشنەکانی تێدا جێبەجێ دەکات، بەڵام هێرشبەران ڕێگای جیاوازیان دۆزیوەتەوە بۆ تێپەڕاندن لەم پشکنینانە و گەیاندنی ئەپلیکەیشنی نا-سەلامەت بۆ دەستی بەکارهێنەران.

ڕێگای "وەشانی دواخراو" (Versioning) یان "بارکردنی داینامیکی کۆد"
یەکێک لە باوترین ڕێگاکان کە هێرشبەران بەکاری دەهێنن بۆ تێپەڕاندن لە پشکنینەکانی گووگڵ پلەی، تەکنیکێکە بە ناوی "وەشانی دواخراو" (versioning) یان "بارکردنی داینامیکی کۆد" (dynamic code loading) ناسراوە.

لەم ڕێگایەدا، هێرشبەران لە سەرەتادا وەشانیەکی پاک و بێ تاوانی ئەپلیکەیشنەکە پێشکەش بە گووگڵ پلەی دەکەن بۆ پێداچوونەوە. دوای ئەوەی ئەم وەشانە پەسەند دەکرێت و لە سەکۆکەدا بڵاو دەکرێتەوە، هێرشبەران نوێکردنەوەیەک (update) بۆ ئەپلیکەیشنەکە دەنێرن کە کۆدی زیانبەخشی تێدا زیاد کراوە. ئەم نوێکردنەوەیە لە ڕێگای سێرڤەرێکەوە کە لە ژێر کۆنتڕۆڵی خۆیاندا کاردەکات، بەڕێوەدەچێت. بەم شێوەیە، ئەپلیکەیشنەکە دوای دابەزاندن لەلایەن بەکارهێنەرانەوە، لە ڕێگای نوێکردنەوەوە دەگۆڕێت بۆ ئەپلیکەیشنێکی زیانبەخش.

نمونەکانی ئەم جۆرە ئەپلیکەیشنانە بریتین لە "iRecorder - Screen Recorder" و "SharkBot" کە خۆیان وەک ئەپلیکەیشنی ڕەوا نیشان دەدا، بەڵام لە ڕاستیدا پێکهاتەی زیانبەخشیان تێدابوو.

هێرشبەران هەروەها چەندین ئەپلیکەیشنی جیاواز لەژێر ناوی دەڤەرەری جیاوازدا لە گووگڵ پلەی جێدەهێڵن، و لە هەر کاتێکدا تەنها یەکێکیان چالاک دەکەن. ئەگەر ئەو ئەپلیکەیشنەی کە چالاکە دۆزرایەوە و لابرا، هێرشبەرەکان دەستبەجێ ئەپلیکەیشنێکی تر لە ئەرسەنالەکەیان چالاک دەکەن، کە ئەمەش ڕێگە بە بەردەوامی هێرشەکان دەدات.

مەتراسییە سەرەکییەکانی ئەپلیکەیشنە نا-سەلامەتەکان
مالوێری گۆڵدۆسۆن (Goldoson) – دزینی داتا و فێڵی ڕیکلام
لە ساڵی ٢٠٢٣دا، مالوێرێک بە ناوی "گۆڵدۆسۆن" (Goldoson) لە ڕێگای ٦٠ ئەپلیکەیشنی ڕەواوە کە بە گشتی زیاتر لە ١٠٠ ملیۆن دابەزاندنیان هەبوو، بڵاو بووەوە. ئەم مالوێرە لەلایەن تیمی توێژینەوەی مەکافی (McAfee) دۆزرایەوە و توانای کۆکردنەوەی داتای هەستیاری هەبوو.

ئەپلیکەیشنە کاریگەرکراوەکان بریتی بوون لە:

L.POINT with L.PAY – ١٠ ملیۆن دابەزاندن

Swipe Brick Breaker – ١٠ ملیۆن دابەزاندن

Money Manager Expense & Budget – ١٠ ملیۆن دابەزاندن

GOM Player – ٥ ملیۆن دابەزاندن

GOM Audio – ١ ملیۆن دابەزاندن

SomNote – ١ ملیۆن دابەزاندن

گۆڵدۆسۆن توانای:

کۆکردنەوەی داتای هەستیار: زانیاری لەسەر ئەپلیکەیشنە دامەزراوەکان، ناونیشانی ماک (MAC address)ی ئامێرە پەیوەندیدارەکان لە ڕێگای بلوتووس و وایفای، و شوێنی جوگرافی (GPS location)

فێڵی ڕیکلام (Ad Fraud): کلیککردن لەسەر ڕیکلامەکان لە پشتەوە بەبێ ڕەزامەندی بەکارهێنەر

ئەم مالوێرە لە ڕێگای کتێبخانەیەکی لایەن سێیەمەوە (third-party library) کە دەڤەلۆپەرەکان بێ ئاگایی زیادیکردبوو، بڵاو بووەوە. سیستەمی کۆکردنەوەی داتاکە هەر دوو ڕۆژ جارێک چالاک دەبوو و زانیاریەکانی بۆ سێرڤەری فەرماندەیی (C2 server) دەنارد.

ترۆجانی بانکی (Banking Trojans)
ترۆجانی بانکی یەکێک لە مەترسیدارترین جۆرەکانی مالوێرن کە ئامانجیان کۆمپانیا و خزمەتگوزارییە داراییەکانن. یەکێک لە نمونە دیارەکان، ترۆجانی "نێکسەس" (Nexus)ە کە لە چوارچێوەی مۆدێلی بازرگانی "مالوێر وەک خزمەتگوزاری" (Malware-as-a-Service - MaaS) کاردەکات.

نێکسەس توانای:

دزینی زانیاری هاتنەژوورەوە بۆ بانک و خزمەتگوزارییە داراییەکان

دزینی زانیاری کارتی بانکی

دەستگیرکردنی پەیامەکانی SMS بۆ تێپەڕاندنی پەسپۆردنی دوو قۆناغی

زیادبوونی ئەم جۆرە هێرشەکان لە نێوان حوزەیرانی ٢٠٢٤ تا ئایاری ٢٠٢٥دا، ڕێژەی ئەپلیکەیشنی زیانبەخشی دۆزراوە لە گووگڵ پلەی گەیشتووەتە ٢٣٩ جۆر، کە بەراورد بۆ ساڵی پێشوو نزیکەی ٦٧٪ زیادی کردووە. ئەم ئەپلیکەیشنانە بە گشتی زیاتر لە ٤٠ ملیۆن جار دابەزێنراون.

سپایوێر (Spyware) – چاودێریکردنی نهێنی
سپایوێر یەکێکی تر لە مەتراسییە گەورەکانی ئەندرۆیدە. ئەم جۆرە ئەپلیکەیشنانە توانای:

شوێنکەوتنی چالاکییەکانی بەکارهێنەر

کۆکردنەوەی داتای هەستیار

چالاککردنی مایکرۆفۆن و کامێرا بەبێ ڕەزامەندی بەکارهێنەر

لە ساڵی ٢٠٢٦دا، ڕێژەی سپایوێر لە ناو ئەپلیکەیشنە زیانبەخشەکانی ئەندرۆیددا زیادی کردووە، کە ئەمەش ئاماژەیە بۆ ئەوەی کە هێرشبەران زیاتر لەسەر کۆکردنەوەی داتای کەسی و چاودێریکردنی بەکارهێنەران سەرقاڵ بوون.

چۆن ئەپلیکەیشنە نا-سەلامەتەکان دەستنیشان بکەین؟
گووگڵ چەندین ئامرازی بۆ پاراستنی بەکارهێنەران لە ئەپلیکەیشنە نا-سەلامەتەکان داناوە:

گووگڵ پلەی پرۆتێکت (Google Play Protect): ئەمە سیستەمی پاراستنی بنەڕەتی ئەندرۆیدە کە بە شێوەی خۆکار ئەپلیکەیشنەکانی مۆبایل پشکنین دەکات بۆ دۆزینەوەی ئەپلیکەیشنی زیانبەخش. ئەگەر ئەپلیکەیشنێکی مەترسیدار دۆزرایەوە، ئاگادارکردنەوەی بۆ بەکارهێنەر دەنێرێت و ڕێگە لە کارکردنی دەگرێت.

نیشانەکانی ئەپلیکەیشنی نا-سەلامەت:

داوای ڕێپێدان (permission)ی نا پێویست، وەک دەستگەیشتن بە شوێن، مایکرۆفۆن، یان پەیوەندییەکان لە کاتێکدا ئەپلیکەیشنەکە پێویستی بەو ڕێپێدانانە نییە

ناوەڕۆکی خراپ نووسراو یان ڕێنمایی ناڕوون

پێداچوونەوەی (review) خراپی بەکارهێنەران

پێشنیاری "ڕۆبەکسی خۆڕایی" یان شتێک کە زۆر خۆشە بۆ ڕاستی

ناوی دەڤەلۆپەر نا ئاشنا یان هاوشێوەی ناوی کۆمپانیایەکی ناسراو بەڵام پیتی تێدا گۆڕاوە

ڕێگاکانی پاراستن لە ئەپلیکەیشنە نا-سەلامەتەکان
١. تەنها لە گووگڵ پلەی دابەزێنن: لە دابەزاندنی ئەپلیکەیشن لە سەرچاوەکانی تر (sideloading) دوور بکەونەوە، چونکە ئەم سەرچاوانە هیچ پشکنینێکی ئەمنییان لەسەر ناکرێت.

٢. گووگڵ پلەی پرۆتێکت چالاک بهێڵنەوە: دڵنیا بن کە ئەم تایبەتمەندییە لە مۆبایلەکەدا چالاکە. بۆ پشکنین، بچنە ناو گووگڵ پلەی ستۆر > پڕۆفایل > پلەی پرۆتێکت.

٣. ڕێپێدانەکان (permissions) پشکنین بکەن: پێش دابەزاندنی هەر ئەپلیکەیشنێک، ڕێپێدانەکانی کە داوای دەکات پشکنین بکەن. ئەگەر ئەپلیکەیشنێکی گەیمین داوای دەستگەیشتن بە پەیوەندییەکان یان SMSی کرد، ئەمە نیشانەی مەترسییە.

٤. مۆبایلەکە بە نوێ بهێڵنەوە: نوێکردنەوەکانی سیستەمی کارپێکردن و ئەپلیکەیشنەکان زۆر جار پاچی ئەمنی گرنگ لەخۆدەگرن کە کونە ئەمنییەکان داخ دەکەن.

٥. ئەپلیکەیشنە نەبەکارهێنراوەکان سڕنەوە: ئەگەر ئەپلیکەیشنێک بەکارناهێنرێت، لە مۆبایلەکە بیسڕنەوە. ئەپلیکەیشنە نەبەکارهێنراوەکان دەتوانن لە ڕێگای نوێکردنەوەکانەوە ببنە مەترسی.

بەشی دووەم: ڕێگای کۆنتڕۆڵی باوان لە ئەندرۆید
ئەندرۆید سیستەمێکی پێشکەوتووی کۆنتڕۆڵی باوانی هەیە کە ڕێگە بە باوان دەدات کە کۆنتڕۆڵی تەواوی ئەوەی کە منداڵەکەیان دەتوانێت بیکات، بکەن. لە ساڵی ٢٠٢٥دا، گووگڵ گۆڕانکارییەکی گرنگی لە ڕێگای کۆنتڕۆڵی باواندا ئەنجام دا و ئامرازەکان لە شوێنێکدا کۆکردەوە.

ڕێگای یەکەم: کۆنتڕۆڵی باوانی یەکخراو لە ڕێکخستنەکانی ئەندرۆید
گووگڵ لە ساڵی ٢٠٢٥دا تایبەتمەندی نوێی "کۆنتڕۆڵی باوان" (Parental Controls)ی ڕاستەوخۆ لە ناو ڕێکخستنەکانی ئەندرۆید زیاد کرد. ئەم تایبەتمەندییە هەموو ئامرازە پێویستەکان لە شوێنێکدا کۆدەکاتەوە و بە پینێک (PIN) پارێزراوە کە منداڵەکە ناتوانێت بیگۆڕێت

Android سیستمە یاری و مۆبایلەکانە لەلایەن Google
ئێستا نوێترین وەشان: Android 14 / 14L

📌 بەکاردهێنرێت بۆ:

موبایل
Tablet
Wear OS (watch)
TV & Auto